Kim ngạch thương mại Việt Nam - EU trong 10 tháng năm 2026 đã vượt mốc 74 tỷ USD của cả năm trước, mở ra dư địa lớn cho ngành lương thực thực phẩm. Tuy nhiên, để giữ vững đà tăng trưởng và nâng cao giá trị gia tăng, doanh nghiệp Việt buộc phải vượt qua "rào cản" khắt khe về truy xuất nguồn gốc, bao bì và tiêu chuẩn ESG từ thị trường châu Âu.
Ngày 18/11, Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP Hồ Chí Minh (ITPC) phối hợp với Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham Việt Nam) tổ chức Hội thảo “EVFTA - Xu hướng chuyển đổi xuất khẩu bền vững và cách thức tiếp cận thị trường châu Âu đối với ngành Lương thực thực phẩm Việt Nam”.
Phát biểu tại hội thảo, bà Hồ Thị Quyên - Phó Giám đốc ITPC nhấn mạnh EU là một trong những thị trường xuất khẩu trọng điểm của Việt Nam, đặc biệt đối với nông sản, thủy sản và thực phẩm chế biến kể từ khi Hiệp định Thương mại Tự do giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EVFTA) có hiệu lực từ ngày 1/8/2020.
Bà Hồ Thị Quyên - Phó Giám đốc ITPC nhấn mạnh EU là một trong những thị trường xuất khẩu trọng điểm của Việt Nam
Theo số liệu do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) công bố, trong 10 tháng năm 2026, tổng kim ngạch thương mại hai chiều Việt Nam - EU đạt khoảng 74 tỷ USD, vượt mức 73,8 tỷ USD của cả năm 2025. Trong đó, xuất khẩu đạt 57,42 tỷ USD, tăng 23,3% và nhập khẩu đạt 16,58 tỷ USD, tăng 15,3% so với cùng kỳ, giúp Việt Nam đạt mức xuất siêu khoảng 40,8 tỷ USD. Theo số liệu của Bộ Công Thương, ngành lương thực thực phẩm, xuất khẩu cà phê sang EU trong 10 tháng năm 2026 đạt 2,89 tỷ USD, chiếm 40,9% tổng kim ngạch xuất khẩu cà phê cả nước. Trong 9 tháng đầu năm, rau quả đạt 310,6 triệu USD, tăng 25,8% và hạt điều đạt 651,9 triệu USD; riêng mặt hàng thủy sản đạt 721,12 triệu USD trong 8 tháng đầu năm.
Những kết quả trên cho thấy EU tiếp tục là thị trường giàu tiềm năng đối với các sản phẩm nông sản, thực phẩm và thủy sản của Việt Nam. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả hơn thị trường này, Phó Giám đốc ITPC cho rằng doanh nghiệp cần chuyển mạnh từ xuất khẩu nguyên liệu sang chế biến sâu, nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và chủ động đáp ứng các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, môi trường và phát triển bền vững.
Cơ hội từ EVFTA không chỉ nằm ở ưu đãi thuế quan. Thị trường EU ngày càng đặt ra những yêu cầu cao về chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn môi trường, trách nhiệm xã hội và tính minh bạch trong chuỗi cung ứng. Các quy định liên quan đến chống phá rừng, bao bì, chất thải bao bì và phát triển bền vững cũng đòi hỏi doanh nghiệp phải chủ động đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực quản trị và điều chỉnh quy trình sản xuất.
Từ đó, ITPC xác định nhiệm vụ đồng hành cùng doanh nghiệp trong việc tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do, nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường xuất khẩu thông qua các hoạt động cung cấp thông tin thị trường, đào tạo, hội thảo chuyên đề, kết nối giao thương và xúc tiến thương mại trong nước, quốc tế.
Phân tích sâu hơn về tình hình thương mại và các yêu cầu tiếp cận thị trường, ông Jean-Jacques Bouflet - Phó Chủ tịch EuroCham Vietnam cho biết, sau sáu năm thực thi EVFTA, tổng kim ngạch thương mại hai chiều lũy kế EU - Việt Nam đã vượt mốc 356 tỷ EUR; riêng năm 2025, xuất khẩu sang EU đạt 56,2 tỷ USD, tăng 8,6% so với năm trước và nhóm hàng nông - lâm - thủy sản tăng 43% so với giai đoạn trước khi có hiệp định.
Tuy nhiên, doanh nghiệp xuất khẩu hiện cần đáp ứng nhiều điều kiện bắt buộc mới về an toàn thực phẩm, trong đó gần đây EU đã ghi nhận các cảnh báo liên quan đến chất gây dị ứng không khai báo, vi khuẩn và hóa chất thôi nhiễm từ bao bì. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải tăng cường kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, áp dụng thực hành nông nghiệp tốt (GAP) và kiểm nghiệm trước khi xuất hàng.
Song song đó, doanh nghiệp phải thực hiện truy xuất nguồn gốc theo nguyên tắc “một bước trước, một bước sau” gắn với Quy định chống phá rừng (EUDR) và chống khai thác hải sản bất hợp pháp (IUU), tuân thủ Quy định về bao bì và chất thải bao bì (PPWR), cung cấp bằng chứng đo lường đáng tin cậy cho các tuyên bố “xanh” hoặc “trung hòa carbon”, cũng như tối ưu hóa quy tắc xuất xứ với chứng từ EUR.
Ông Jean-Jacques Bouflet - Phó Chủ tịch EuroCham Vietnam đã đưa ra phân tích về tình hình thương mại và các yêu cầu tiếp cận thị trường
Dưới góc nhìn ngành và thực tiễn doanh nghiệp, bà Emily Thủy Nguyễn - Đồng Chủ tịch EuroCham FAABS, Giám đốc Phát triển Bền vững của De Heus Châu Á chỉ ra sự chênh lệch giữa tăng trưởng sản lượng và giá trị gia tăng của hàng nông sản xuất khẩu. Trong 10 tháng năm 2026, mặc dù tổng kim ngạch xuất khẩu nông - lâm - thủy sản cả nước đạt 62,89 tỷ USD, tăng 7,8% so với cùng kỳ năm trước, một số mặt hàng chủ lực vẫn khó gia tăng giá trị thu về, điển hình như cà phê tăng 18,1% về sản lượng song giảm 5,4% về giá trị.
Nguyên nhân xuất phát từ ba rào cản lớn về mức độ sẵn sàng gia nhập thị trường EU gồm chứng minh nguồn gốc từ khâu trang trại, sự đồng bộ trong kiểm soát thức ăn chăn nuôi, thuốc thú y và chế biến, cùng việc đáp ứng yêu cầu cung cấp dữ liệu ESG từ đối tác châu Âu. Do đó, việc phát triển hạ tầng số dùng chung, đào tạo thực tiễn và tăng cường đối thoại công - tư được xác định là ba giải pháp ưu tiên.
Bà Emily Thủy Nguyễn - Đồng Chủ tịch EuroCham FAABS, Giám đốc Phát triển Bền vững của De Heus Châu Á cung cấp góc nhìn dưới góc độ doanh nghiệp
Giới thiệu về các giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp, ông Aru David - Giám đốc khu vực, Hiệp hội Châu Á về Phát triển Xã hội và Cải thiện Bền vững (ASSIST) đã trình bày tổng quan Chương trình thúc đẩy áp dụng ESG và kinh tế tuần hoàn toàn diện (ICEP) do EuroCham Việt Nam, ASSIST Việt Nam và Mạng lưới các Tổ chức Doanh nghiệp châu Âu Toàn cầu (EBOWN) phối hợp triển khai từ tháng 4/2026 đến tháng 5/2029 tại Hà Nội, Đà Nẵng và TP Hồ Chí Minh, tập trung vào ba ngành trọng điểm là thực phẩm, bao bì và dệt may.
Theo lộ trình ba năm gồm các giai đoạn xây dựng nền tảng, hỗ trợ doanh nghiệp và nhân rộng mô hình, chương trình đặt mục tiêu nâng cao năng lực tư vấn cho 200 đơn vị hỗ trợ doanh nghiệp ngoài Nhà nước, đào tạo 750 doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ (MSMEs), hỗ trợ chuyên sâu trực tiếp tại 90 doanh nghiệp, trong đó 60% là doanh nghiệp do phụ nữ lãnh đạo, đồng thời phối hợp cùng 3 tổ chức tài chính phát triển công cụ tài chính xanh và kết nối giao thương với hơn 50 doanh nghiệp thu mua tại châu Âu.
Ông Aru David - Giám đốc khu vực, ASSIST
Chia sẻ kết quả Khảo sát Đánh giá nhu cầu đào tạo (TNA) trong khuôn khổ Chương trình ICEP, ông Huỳnh Thanh Trung - đại diện Kỹ thuật, ASSIST cho biết có đến 91,9% doanh nghiệp MSMEs nhìn nhận ESG và kinh tế tuần hoàn có vai trò tương đối quan trọng trở lên, với 40,2% đang tìm hiểu cơ hội và 28,7% đã triển khai một số hoạt động, nhưng mới chỉ có 11,4% tích hợp được vào hoạt động vận hành hoặc chiến lược dài hạn, trong khi 19,5% vẫn chưa tìm hiểu.
Những rào cản lớn nhất mà doanh nghiệp gặp phải gồm hạn chế nguồn lực tài chính (77,0%), thiếu nhân lực chuyên môn (56,3%), khó khăn trong thu thập và quản lý dữ liệu ESG (52,9%), thiếu kiến thức và kỹ năng thực hành (51,7%), khó tiếp cận tài chính xanh (51,7%) và chưa nắm bắt đầy đủ các yêu cầu của EU (47,1%).
Từ thực tế các đơn vị hỗ trợ tuy đã có nền tảng kiến thức kỹ thuật nhưng vẫn còn hạn chế trong khâu tư vấn triển khai tại doanh nghiệp, ông Huỳnh Thanh Trung nhấn mạnh định hướng đào tạo ưu tiên cho ngành thực phẩm thời gian tới sẽ tập trung vào an toàn thực phẩm, nguồn cung có trách nhiệm, hiệu quả sử dụng nước và tài nguyên, quản lý chất thải hữu cơ, truy xuất nguồn gốc, đo lường dấu chân carbon và đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA).
Nguyễn Trang