Việc dỡ bỏ hình thức thuế khoán với hộ kinh doanh cá thể được xem là một bước tiến quan trọng trong cải cách hệ thống thuế, thúc đẩy minh bạch và công bằng. Tuy nhiên, nếu quá trình chuyển đổi không được thực hiện một cách hợp lý và đồng bộ, nó có thể vô tình trở thành rào cản làm giảm động lực của hàng triệu hộ sản xuất – kinh doanh nhỏ lẻ trên cả nước.
Thuế khoán – công cụ “dễ dùng” nhưng thiếu minh bạch
Trong suốt nhiều năm qua, thuế khoán là phương pháp chủ yếu để thu thuế từ hộ kinh doanh cá thể, đặc biệt là những hộ buôn bán nhỏ lẻ không có điều kiện lập sổ sách kế toán. Cơ quan thuế sẽ căn cứ vào mức độ hoạt động thực tế, vị trí kinh doanh, quy mô, mặt hàng… để ước tính doanh thu và ấn định mức thuế phải nộp.
Ưu điểm của thuế khoán là đơn giản, dễ thực hiện và chi phí tuân thủ thấp. Với người kinh doanh, họ chỉ cần nộp thuế một lần mỗi quý hoặc mỗi năm theo mức cố định, không cần khai báo phức tạp. Điều này rất phù hợp với đặc thù hộ kinh doanh nhỏ tại chợ, khu dân cư, hoặc hoạt động thời vụ.
Theo số liệu từ Cục Thống kê, đến cuối năm 2024, cả nước có 3,6 triệu hộ kinh doanh đang được quản lý thuế, đóng góp 25.953 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước. Trong số này, gần 2 triệu hộ nộp thuế khoán. Tuy nhiên, mức thuế bình quân hàng tháng của gần 2 triệu hộ kinh doanh theo hình thức khoán trong quý 1/2025 chỉ vào khoảng 700.000 đồng/tháng/hộ.
Cách tính thuế dựa trên ước đoán này đã bộc lộ nhiều bất cập như khó kiểm soát doanh thu thực tế, dễ phát sinh tiêu cực trong khâu xác định mức khoán. Phương pháp này không khuyến khích các hộ mở rộng quy mô hoặc đầu tư bài bản vì lo bị tăng thuế, đồng thời, gây bất công so với các doanh nghiệp nhỏ khác đang phải kê khai, quyết toán đầy đủ.
Không ít trường hợp hộ có doanh thu hàng tỷ đồng mỗi tháng, thuê hàng chục lao động nhưng vẫn hoạt động dưới hình thức hộ cá thể và đóng mức thuế khoán tương đương với một tiệm tạp hóa nhỏ – điều này gây mất công bằng và thất thu ngân sách nhà nước.
Bỏ thuế khoán – bước đi tất yếu nhưng gây nhiều xáo trộn
Với mục tiêu hiện đại hóa quản lý thuế và tạo sân chơi bình đẳng, ngành thuế đã từng bước siết chặt quản lý, đồng thời dỡ bỏ hình thức thuế khoán tại một số địa phương. Theo đó, hộ kinh doanh có doanh thu lớn phải chuyển sang hình thức kê khai, nộp thuế theo sổ sách kế toán, có xuất hóa đơn, thậm chí chuyển đổi thành doanh nghiệp nếu đạt ngưỡng quy định.
Để tạo công bằng trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế với các hộ kinh doanh và doanh nghiệp, mới đây Quốc hội đã chính thức thông qua Nghị quyết về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân, trong đó thông qua việc hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh không áp dụng phương pháp khoán thuế từ ngày 1/6/2026 (sớm hơn 6 tháng so với dự thảo). Như vậy, từ 1/1/2026, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh nộp thuế theo pháp luật về quản lý thuế.
Trước mắt, từ ngày 1/6 tới, theo Nghị định 70/NĐ-CP của Chính phủ, hộ kinh doanh có doanh thu từ 1 tỷ đồng/năm trở trở lên sẽ thôi kê khai thuế khoán, thay vào đó là sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền.
Bộ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Văn Thắng nhấn mạnh, bỏ thuế nhằm đảm bảo minh bạch hóa hoạt động của hộ kinh doanh, tạo sự bình đẳng về chế độ thuế giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp, khuyến khích hộ kinh doanh chuyển thành doanh nghiệp.
Chuyển đổi từ thuế khoán sang kê khai doanh thu thực tế được xem là thay đổi lớn, làm mất đi “vùng an toàn” đã quen thuộc lâu nay. Trong điều kiện doanh thu bán lẻ các mặt hàng tiêu dùng có nhiều biến động, cạnh tranh như hiện nay, hộ kinh doanh càng ngại minh bạch hoàn toàn dòng tiền. Với những hộ kinh doanh nghiêm túc, đây còn là cơ hội để chuyên nghiệp hóa hoạt động kinh doanh, dễ dàng tiếp cận vốn vay ngân hàng, mở rộng quy mô và tăng uy tín với khách hàng.
Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này không hề dễ dàng. Hộ kinh doanh, vốn quen với cách làm “truyền thống”, gần như bị choáng ngợp với các thủ tục và yêu cầu mới do chưa có kiến thức về kế toán, kê khai thuế, lập hóa đơn; thiếu kỹ năng sử dụng phần mềm, công nghệ thông tin. Tâm lý sợ sai, sợ phạt, khiến doanh nghiệp còn e ngại tiếp cận chính sách mới. Đặc biệt, chi phí thuê kế toán, kê khai hoặc phần mềm cũng là gánh nặng đối với hộ nhỏ.
Chị Phạm Thị Mai, chủ cửa hàng tạp hóa ở Hương Sơn, Mỹ Đức cho biết: “Hàng năm cơ sở kinh doanh của gia đình tôi chỉ nộp thuế khoán với số tiền gần 800 nghìn đồng/tháng. Do bán hàng nhỏ lẻ cho dân cư xung quanh nên không thuê người, không đầu tư máy móc. Vì thế, nếu bỏ mức thuế khoán, tôi sẽ phải đầu tư chi phí lớn cho máy móc, công nghệ, rồi phải nhập hóa đơn đầu vào, đầu ra rất phức tạp. Trong khi tôi không có chuyên môn kế toán, công nghệ”.
Không chỉ người dân gặp khó, nhiều cán bộ thuế tại địa phương cũng cho biết quá trình chuyển đổi khiến khối lượng công việc tăng mạnh.
Ông Châu Vĩnh Thuận, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thuế khu vực XX, cho biết: "Trước khi Nghị định 70 có hiệu lực từ ngày 1/6/2025, thực hiện chỉ đạo của Cục Thuế, Chi cục Thuế khu vực XX đã triển khai, chỉ đạo cho các đội thuế liên huyện chủ động rà soát, xác định danh sách hộ kinh doanh và mời các hộ, cá nhân kinh doanh có doanh thu từ 1 tỷ đồng/năm trở lên, cùng với các nhà mạng đến để tuyên truyền cho các hộ, cá nhân kinh doanh biết và cam kết thực hiện chủ trương này. Khi nghị định chính thức có hiệu lực thì các hộ, cá nhân kinh doanh cơ bản đồng tình thực hiện theo quy định. Kết quả, trên địa bàn tỉnh Cà Mau có tổng hợp hộ, cá nhân đã thực hiện là 839/1.259 hộ, đạt 66,6%, đạt 199,3% so chỉ tiêu Cục Thuế giao".
Tuy nhiên, qua ghi nhận thực tế, công tác triển khai còn gặp nhiều khó khăn. Nhiều hộ không nắm rõ thế nào là “doanh thu từ 1 tỷ đồng trở lên”, hoặc không phân biệt được sự khác nhau giữa thuế khoán và nộp thuế theo kê khai; nhiều người vẫn nhầm lẫn rằng “doanh thu thấp cũng phải dùng hoá đơn điện tử từ máy tính tiền”, dẫn đến tâm lý hoang mang. Trong số đó, nhiều hộ kinh doanh nhỏ lẻ và một số người lớn tuổi gặp khó trong sử dụng công nghệ, không biết dùng máy tính, phần mềm kế toán, HÐÐT. Ðó là chưa kể vấn đề chi phí đầu tư máy móc, phần mềm, như máy tính tiền, HÐÐT vẫn là gánh nặng với những hộ thu nhập thấp; không ít hộ lo ngại chi phí duy trì phần mềm, bảo trì máy móc hằng năm.
Cần giải pháp linh hoạt và nhân văn trong quá trình chuyển đổi
Không thể phủ nhận rằng việc bỏ thuế khoán là cần thiết và phù hợp với xu hướng cải cách thuế hiện đại. Tuy nhiên, trong bối cảnh trình độ dân trí và năng lực kinh doanh của hộ cá thể còn chênh lệch lớn, cần thiết phải có lộ trình và giải pháp hỗ trợ cụ thể.
Dưới góc độ chuyên gia tư vấn thuế, Tổng Giám đốc Công ty TNHH dịch vụ tư vấn thuế Trọng Tín Nguyễn Văn Được cho rằng, hộ kinh doanh không nên quá lo lắng. Cần phải hiểu kê khai ở đây không phải là kê khai theo luật Thuế Giá trị gia tăng giống với tổ chức, doanh nghiệp mà chỉ là thực hiện đầy đủ hóa đơn, chứng từ và chế độ kế toán đơn giản.
Tuy nhiên, theo ông Được, để việc xóa bỏ thuế khoán đi vào thực tiễn và được người dân đồng lòng thực thi thì hình thức hóa đơn, chứng từ với hộ kinh doanh phải đơn giản. Cơ quan quản lý phải tính toán làm sao để các hộ kinh doanh có thể tuân thủ quy định một cách dễ dàng.
Theo ông Lê Văn Tuấn, cán bộ đội thuế liên huyện Biên Hòa-Vĩnh Cửu thuộc Chi Cục Thuế khu vực 15, để việc triển khai chủ trương này hiệu quả, ngành thuế cần có các giải pháp hỗ trợ cụ thể. Trước hết là phải tổ chức tập huấn, hướng dẫn sử dụng phần mềm hóa đơn điện tử phù hợp từng nhóm ngành nghề. Cơ quan thuế phải phối hợp với nhà cung cấp dịch vụ để đảm bảo phần mềm đơn giản, dễ dùng, chi phí hợp lý. Bên cạnh đó, có thể xem xét hỗ trợ chi phí ban đầu cho các hộ kinh doanh tại vùng khó khăn, đồng thời thiết lập đường dây nóng hỗ trợ kỹ thuật kịp thời.
Chia sẻ về vấn đề này, Bộ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Văn Thắng cho biết, để tạo thuận lợi cho hộ kinh doanh kê khai nộp thuế sau khi bỏ thuế khoán Bộ Tài chính đã chỉ đạo rà soát, hoàn thiện chính sách thuế, phương pháp tính thuế đối với hộ kinh doanh. Đặc biệt, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số mạnh mẽ trong lĩnh vực thuế, như sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền nhằm đảm bảo thu đúng, thu đủ và giúp tiết kiệm thời gian, chi phí cho hộ kinh doanh.
Đồng thời, để giảm gánh nặng chi phí, khuyến khích hộ kinh doanh chuyển đổi số dự thảo nghị quyết đã quy định Nhà nước hỗ trợ kinh phí xây dựng, thuê, mua các nền tảng số, phần mềm kế toán dùng chung để cho hộ kinh doanh sử dụng miễn phí.
Hiện cơ quan thuế đang phối hợp với doanh nghiệp cung cấp giải pháp để hỗ trợ hộ kinh doanh tiếp cận công nghệ dễ dàng. Nhiều đơn vị đã miễn phí 6-12 tháng cho các hộ kinh doanh sử dụng phần mềm hóa đơn điện tử và máy tính tiền, nhằm hỗ trợ chuyển đổi số hiệu quả.
Về vấn đề giải pháp công nghệ, một trong những công ty cung cấp giải pháp trên thị trường hiện nay như MISA, cho biết cung cấp trọn bộ giải pháp bán hàng - xuất hóa đơn - kê khai thuế trên 1 phần mềm duy nhất (OneApp). Hộ kinh doanh có thể sử dụng chính chiếc điện thoại thông minh để chấp hành quy định của Nhà nước một cách đơn giản và hiệu quả. Do lâu nay quen làm thủ công nên một số hộ kinh doanh sẽ gặp khó khăn ban đầu khi tiếp cận công nghệ, thực tế công nghệ hiện nay không quá khó, chỉ thời gian ngắn có thể thao tác thuận lợi.
Chính sách thuế không chỉ là công cụ thu ngân sách – nó còn là đòn bẩy để tạo động lực sản xuất, nâng cấp chất lượng khu vực kinh tế phi chính thức, và từ đó, thúc đẩy nền kinh tế Việt Nam phát triển theo hướng minh bạch, bình đẳng và bền vững. Bỏ thuế khoán là bước tiến đúng trong cải cách thể chế thuế. Nhưng thành công của cải cách không nằm ở văn bản, mà ở khả năng đồng hành và “gỡ rối” cho hàng triệu người dân đang mưu sinh bằng mô hình kinh doanh cá thể.
Trung Anh