Nguồn nguyên liệu trong nước có thể chịu thêm chi phí khi cung ứng cho doanh nghiệp chế xuất, trong khi hàng bán cho đối tác nước ngoài vẫn gặp vướng mắc về thuế suất. Những bất cập này đặt ra yêu cầu rà soát chính sách xuyên suốt chuỗi cung ứng, giúp doanh nghiệp giảm chi phí và mở rộng liên kết sản xuất.
Thuế suất nhỏ, sức ép cạnh tranh lớn
Khoảng cách địa lý gần, khả năng giao hàng linh hoạt và thuận lợi trong phối hợp sản xuất là những lợi thế của nhà cung cấp trong nước. Tuy nhiên, các lợi thế ấy có thể bị thu hẹp nếu nguyên liệu nội địa phải gánh thêm chi phí thuế và thủ tục so với nguồn hàng nhập khẩu.
Câu chuyện đang được đặt ra đối với ngành nhôm cho thấy việc điều chỉnh thuế cần được nhìn rộng hơn mục tiêu hỗ trợ xuất khẩu. Chính sách còn tác động đến quyết định lựa chọn nhà cung cấp của những nhà máy đang hoạt động tại Việt Nam, qua đó ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tham gia chuỗi sản xuất của doanh nghiệp nội địa.
Trong góp ý đối với dự thảo nghị quyết và nghị định điều chỉnh thuế xuất khẩu một số mặt hàng, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đề nghị tiếp tục cân nhắc phương án giảm thuế đối với các nhóm sản phẩm nhôm.
Theo nội dung dự thảo được VCCI dẫn lại, một số mã hàng thuộc nhóm nhôm chưa gia công, nhôm dạng thanh, que, hình và dây nhôm được đề xuất giảm thuế xuất khẩu từ 5% xuống 1%. Trong khi đó, một số sản phẩm nhôm thuộc nhóm 76.06 được đề xuất đưa về mức 0%. Đây là phương án đang được góp ý, chưa phải mức thuế mới đã có hiệu lực.
Vấn đề doanh nghiệp quan tâm là mức 1% tuy thấp hơn đáng kể so với trước, nhưng vẫn tạo ra chi phí trên mỗi hợp đồng. Với những đơn hàng lớn, lợi nhuận trên doanh thu không cao và cạnh tranh chủ yếu bằng giá, khoản thuế này có thể ảnh hưởng đến khả năng chốt đơn cũng như phương án tiêu thụ dài hạn.
Ngoài số tiền phải nộp, doanh nghiệp còn phải bố trí nguồn lực thực hiện nghĩa vụ liên quan. Việc xác định mã hàng, kê khai, đối chiếu hồ sơ và xử lý những khác biệt trong áp dụng chính sách đều cần thời gian, nhân lực. Bởi vậy, hiệu quả của một phương án giảm thuế cần được đánh giá trên tổng chi phí mà doanh nghiệp thực sự phải chịu.
Nguồn nguyên liệu trong nước có thể chịu thêm chi phí khi cung ứng cho doanh nghiệp chế xuất, trong khi hàng bán cho đối tác nước ngoài vẫn gặp vướng mắc về thuế suất.
Điểm đáng chú ý hơn nằm ở giao dịch giữa nhà sản xuất trong nước với doanh nghiệp chế xuất. Về địa lý, hàng hóa có thể chỉ được vận chuyển giữa hai nhà máy tại Việt Nam, nhưng về quản lý thuế và hải quan, giao dịch phải được xem xét theo cơ chế áp dụng đối với khu phi thuế quan.
Theo phản ánh của VCCI, nếu vẫn giữ mức thuế xuất khẩu 1% trong phương án điều chỉnh, nhôm sản xuất trong nước bán cho doanh nghiệp chế xuất có thể tiếp tục chịu bất lợi so với nguyên liệu được đưa từ nước ngoài vào để phục vụ sản xuất. VCCI vì thế kiến nghị áp dụng mức 0% cho các nhóm nhôm liên quan, đồng thời làm rõ chính sách đối với sản phẩm trong nước cung ứng cho doanh nghiệp chế xuất, khu phi thuế quan.
Cần phân biệt thuế suất 0% với trường hợp hàng hóa thuộc diện không chịu thuế hoặc được miễn thuế. Việc xác định nghĩa vụ cụ thể còn phụ thuộc vào loại hình doanh nghiệp, điều kiện khu phi thuế quan, mục đích sử dụng và hồ sơ giao dịch. Tuy nhiên, kiến nghị trên đặt ra một yêu cầu rõ ràng: không để cách thiết kế chính sách làm nguồn cung nội địa kém hấp dẫn hơn về tổng chi phí.
Một nhà máy lựa chọn nguyên liệu phải cân đối đồng thời giá mua, chất lượng, thời gian giao hàng và mức độ ổn định. Nếu mua trong nước phát sinh thêm nghĩa vụ tài chính, nhà cung cấp Việt Nam có thể phải giảm giá để giữ khách hoặc chấp nhận biên lợi nhuận thấp hơn. Nếu không thể điều chỉnh, cơ hội nhận đơn hàng sẽ bị thu hẹp.
Tác động vì thế có thể lan sang kế hoạch vận hành của cả nhà máy. Đầu ra thiếu ổn định khiến doanh nghiệp khó duy trì công suất, khó chủ động mua nguyên liệu và thận trọng hơn với các quyết định đầu tư mở rộng. Với ngành vật liệu cần vốn lớn, sự ổn định của hợp đồng tiêu thụ có ý nghĩa quan trọng đối với dòng tiền.
Trong khi đó, nhà cung cấp trong nước có điều kiện cạnh tranh tốt hơn, doanh nghiệp chế xuất có thêm lựa chọn để rút ngắn thời gian giao nhận, giảm phụ thuộc vào vận chuyển quốc tế và phối hợp xử lý yêu cầu kỹ thuật. Lợi ích của việc tháo gỡ thuế vì vậy cần được tính cả ở khả năng hình thành quan hệ cung ứng lâu dài.
Đánh giá chính sách theo cách này cũng giúp nhìn đầy đủ hơn bài toán ngân sách. Giảm một khoản thu trực tiếp cần được đặt cạnh khả năng mở rộng sản xuất, tạo việc làm và hình thành nguồn thu từ hoạt động kinh doanh. Đây là những tác động cần được lượng hóa khi lựa chọn mức thuế phù hợp.
Giao dịch xuất khẩu cần cách áp dụng thuế thống nhất
Nếu ngành nhôm cho thấy sức ép từ thuế xuất khẩu, những vướng mắc ở kho ngoại quan lại phản ánh khó khăn khi doanh nghiệp phải đối chiếu đồng thời quy định hải quan và thuế giá trị gia tăng.
Ông Phạm Văn Vĩnh, Giám đốc bộ phận Dịch vụ tư vấn hải quan và thương mại quốc tế của PwC Việt Nam, đã nêu trường hợp doanh nghiệp bán hàng cho thương nhân nước ngoài nhưng giao tại kho ngoại quan. Vướng mắc nằm ở việc xác định giao dịch có đáp ứng đầy đủ điều kiện áp dụng thuế suất thuế giá trị gia tăng 0% hay không.
Người mua là đối tác nước ngoài và địa điểm giao hàng là kho ngoại quan chưa đủ để tự động kết luận một giao dịch được hưởng thuế suất 0%. Việc áp dụng còn phải căn cứ vào bản chất giao dịch, nơi tiêu dùng hàng hóa, mục đích sử dụng cùng các điều kiện, chứng từ theo quy định.
Trong khi đó, doanh nghiệp thường tổ chức giao nhận theo yêu cầu của khách hàng và đặc điểm chuỗi logistics. Hàng có thể được tập kết tại kho để chờ xuất đi, được giao theo từng đợt hoặc tiếp tục phân phối theo chỉ định của bên mua. Nếu hướng dẫn thuế chưa rõ đối với từng phương thức, doanh nghiệp khó xác định chính xác chi phí ngay từ lúc báo giá và ký hợp đồng.
Điều này có thể dẫn đến hai sức ép. Nếu dự tính nghĩa vụ thuế thấp hơn mức thực tế phải thực hiện, doanh nghiệp đứng trước nguy cơ giảm lợi nhuận và phát sinh khoản phải nộp bổ sung. Nếu tính trước mọi khả năng bất lợi vào giá bán, báo giá lại có thể kém cạnh tranh.
Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan số 11/2026/QH16 có hiệu lực từ ngày 1/3/2027. Vì vậy, tại thời điểm hiện nay, cần phân biệt giữa quy định đang áp dụng và những thay đổi pháp lý sắp có hiệu lực. Việc chuẩn bị hướng dẫn đồng bộ về thuế và hải quan trước thời điểm đó sẽ giúp doanh nghiệp chủ động điều chỉnh quy trình.
Yêu cầu đặt ra là làm rõ cách xử lý đối với từng nhóm giao dịch thực tế: hàng bán cho thương nhân nước ngoài và chờ xuất khẩu, hàng giao tại kho ngoại quan rồi tiếp tục đưa ra nước ngoài, hoặc hàng sau đó quay trở lại thị trường nội địa. Mỗi trường hợp cần có căn cứ và điều kiện cụ thể, giúp doanh nghiệp biết trước nghĩa vụ thay vì phải chờ xử lý từng hồ sơ.
Sự rõ ràng cũng cần được mở rộng sang dịch vụ hỗ trợ xuất khẩu. Trong chuỗi thu mua quốc tế, hoạt động kết nối nhà cung cấp, nghiên cứu thị trường và kiểm soát chất lượng có vai trò đưa hàng Việt đến với khách hàng nước ngoài. Những công việc này có thể được thực hiện một phần tại Việt Nam, trong khi kết quả được cung cấp cho đối tác ở nước ngoài để phục vụ quyết định mua hàng.
Theo phản ánh được VCCI dẫn từ nhóm doanh nghiệp dịch vụ hỗ trợ xuất khẩu thuộc AmCham, việc xác định nơi tiêu dùng dịch vụ và điều kiện hưởng thuế suất 0% còn gặp cách hiểu khác nhau. Một phần công việc diễn ra trong nước có thể trở thành điểm vướng khi cơ quan quản lý xem xét hồ sơ.
Những bất cập này đặt ra yêu cầu rà soát chính sách xuyên suốt chuỗi cung ứng, giúp doanh nghiệp giảm chi phí và mở rộng liên kết sản xuất.
Vấn đề cần được giải quyết bằng tiêu chí thống nhất về bản chất dịch vụ, đối tượng sử dụng và nơi tiêu dùng. Không thể mặc nhiên coi mọi dịch vụ cung cấp cho khách hàng nước ngoài đều là dịch vụ xuất khẩu; đồng thời, cũng cần tránh việc chỉ dựa vào địa điểm thực hiện một công đoạn để kết luận cho toàn bộ dịch vụ.
Với doanh nghiệp, khả năng dự tính đúng nghĩa vụ thuế có giá trị ngay từ khâu đàm phán. Hợp đồng dịch vụ thường được xác lập trước khi công việc hoàn thành, nên cách áp dụng thiếu thống nhất có thể khiến bên cung cấp khó điều chỉnh giá hoặc phân chia lại trách nhiệm tài chính sau đó.
Nhìn xuyên suốt từ nguyên liệu đến giao nhận hàng hóa và dịch vụ thu mua, điểm chung là doanh nghiệp cần một hệ thống quy định có thể hiểu rõ, áp dụng nhất quán và dự tính được chi phí. Chỉ giảm một mức thuế riêng lẻ sẽ khó giải quyết đầy đủ nếu các khâu còn lại vẫn vướng cách xác định nghĩa vụ.
Cơ quan quản lý cần rà soát theo từng chuỗi giao dịch, lấy tình huống thực tế làm căn cứ hoàn thiện hướng dẫn. Những khác biệt giữa chính sách thuế và cơ chế hải quan phải được nhận diện sớm, đi kèm quy định chuyển tiếp rõ ràng khi pháp luật thay đổi.
Để nâng tỷ lệ nội địa hóa, doanh nghiệp Việt cần có cơ hội cạnh tranh bằng năng lực sản xuất, chất lượng và khả năng giao hàng. Gỡ những chi phí phát sinh từ chính sách thiếu đồng bộ sẽ giúp các lợi thế ấy được thể hiện đầy đủ hơn, tạo điều kiện để nguồn cung trong nước tham gia sâu vào hoạt động sản xuất xuất khẩu.
Bình Minh