Quyết định của UBND Thành phố Hà Nội về việc tiếp nhận, chăm sóc người lang thang không chỉ nhằm bảo đảm trật tự đô thị, mà còn là thước đo năng lực quản trị và chiều sâu nhân văn của một đô thị đang phát triển.
Không chỉ là quản lý trật tự, mà là lựa chọn cách đối xử với con người
Ảnh minh họa
Trong mọi đô thị lớn, sự phát triển luôn diễn ra với tốc độ không đồng đều. Có những người tiến lên cùng dòng chảy, nhưng cũng có những người bị bỏ lại phía sau. Người lang thang là biểu hiện rõ nhất của sự đứt gãy đó. Họ tồn tại giữa thành phố, nhưng không thực sự thuộc về nó. Họ đi qua những con phố đông đúc, nhưng không có nơi nào để trở về.
Việc thành phố ban hành quyết định tiếp nhận, chăm sóc tạm thời người lang thang, đặc biệt trong những thời điểm rét đậm hoặc dịp lễ Tết, trước hết là một hành động mang tính bảo vệ. Bởi với người có mái nhà, cái lạnh chỉ là một trạng thái thời tiết. Nhưng với người sống ngoài trời, cái lạnh có thể trở thành ranh giới sinh tử. Không có chăn ấm, không có nơi trú ẩn, không có sự chăm sóc y tế kịp thời, họ đối diện với những nguy cơ mà phần lớn xã hội không còn cảm nhận trực tiếp.
Nhưng nếu chỉ nhìn quyết định này như một biện pháp bảo đảm trật tự đô thị, thì đó mới chỉ là phần bề mặt. Ý nghĩa sâu xa hơn nằm ở chỗ: chính quyền đã lựa chọn chủ động tìm đến những người yếu thế nhất, thay vì chờ họ tự tìm đến hệ thống trợ giúp. Đây là sự chuyển dịch quan trọng từ tư duy quản lý thụ động sang quản trị chủ động.
Trong một hệ thống thụ động, chỉ những người có khả năng tiếp cận mới nhận được hỗ trợ. Nhưng người lang thang là nhóm gần như bị tách khỏi mọi kênh tiếp cận. Họ không có địa chỉ ổn định, không có hồ sơ rõ ràng, và đôi khi không còn đủ năng lực để tự bảo vệ mình. Khi chính quyền chủ động tiếp nhận, chăm sóc và xác minh nơi cư trú, điều đó đồng nghĩa với việc hệ thống đã mở rộng phạm vi bảo vệ của mình đến những người vốn đứng ngoài mọi cấu trúc xã hội.
Đáng chú ý, chính sách này không chỉ là trách nhiệm của cơ quan chức năng, mà còn mở ra cơ chế để toàn xã hội cùng tham gia. Người dân có thể trực tiếp phản ánh, cung cấp thông tin về các trường hợp người lang thang, người cần trợ giúp thông qua Cổng Thông tin điện tử thành phố tại địa chỉ https://hanoi.gov.vn/kien-nghi-gop-y hoặc gửi thông tin qua fanpage “Thủ đô Hà Nội - Việt Nam”. Điều này cho thấy, an sinh xã hội không còn là nhiệm vụ riêng của bộ máy quản lý, mà trở thành một cơ chế phối hợp giữa chính quyền và cộng đồng.
Khi mỗi người dân trở thành một “điểm phát hiện”, hệ thống trợ giúp xã hội không còn bị giới hạn trong phạm vi hành chính. Nó được mở rộng ra toàn bộ không gian đô thị, nơi bất kỳ ai cũng có thể góp phần đưa một con người từ bên lề trở lại vòng bảo vệ của xã hội.
Ở một cấp độ sâu hơn, quyết định này còn cho thấy cách một đô thị định nghĩa chính mình. Một thành phố không chỉ là tập hợp của những tòa nhà cao tầng, những tuyến đường hiện đại hay những chỉ số tăng trưởng. Một thành phố còn là cách nó đối xử với những con người dễ bị tổn thương nhất. Khi một xã hội không quay lưng với người yếu thế, xã hội đó đang khẳng định rằng sự phát triển không chỉ dành cho số đông, mà dành cho tất cả.
Thước đo thực sự không nằm ở việc tiếp nhận, mà ở khả năng đưa họ trở lại cuộc sống
Việc tiếp nhận và chăm sóc tạm thời người lang thang là bước đi cần thiết, nhưng không phải là đích đến cuối cùng. Thách thức lớn hơn nằm ở chỗ làm thế nào để họ không phải quay trở lại vỉa hè sau khi rời cơ sở trợ giúp xã hội.
Người lang thang không trở thành người lang thang một cách ngẫu nhiên. Đằng sau mỗi trường hợp là một chuỗi những đứt gãy. Có người mất gia đình. Có người mất khả năng lao động. Có người mắc bệnh tâm thần mà không được điều trị. Có người bị cuốn ra ngoài bởi những biến cố kinh tế hoặc cá nhân. Khi những điểm tựa cơ bản biến mất, họ dần rơi khỏi hệ thống, cho đến khi không còn gì giữ họ lại.
Vì vậy, việc chăm sóc tạm thời chỉ giải quyết phần biểu hiện. Điều quan trọng hơn là khôi phục lại những điểm tựa đó. Đó có thể là việc xác minh và đưa họ trở về với gia đình. Đó có thể là việc điều trị y tế và phục hồi sức khỏe. Đó cũng có thể là việc kết nối họ với các chương trình hỗ trợ xã hội để họ có cơ hội tái hòa nhập cộng đồng.
Chính cơ chế để người dân chủ động phản ánh thông tin qua Cổng Thông tin điện tử thành phố không chỉ là một kênh hành chính, mà còn là một công cụ nhân văn. Nó giúp rút ngắn khoảng cách giữa người cần giúp đỡ và hệ thống trợ giúp. Nó biến sự quan sát của xã hội thành hành động cụ thể. Và quan trọng hơn, nó giúp những con người vốn “vô hình” trong đô thị có cơ hội được nhìn thấy và được hỗ trợ.
Ở góc độ quản trị, đây là một phép thử quan trọng. Quản lý một đô thị không chỉ là xây dựng hạ tầng hay duy trì trật tự, mà còn là bảo đảm rằng không có ai bị loại bỏ hoàn toàn khỏi hệ thống. Người lang thang chính là nhóm khó quản trị nhất, bởi họ không có những đặc điểm cơ bản mà hệ thống thường dựa vào: không địa chỉ, không hồ sơ ổn định, không mạng lưới hỗ trợ.
Khi một đô thị có thể tiếp nhận và chăm sóc những người ở ngoài rìa như vậy, điều đó chứng tỏ năng lực quản trị đã đạt đến một cấp độ sâu hơn. Đó không còn là quản trị những gì dễ thấy, mà là quản trị cả những gì dễ bị bỏ qua.
Nhưng trên hết, ý nghĩa lớn nhất của chính sách này không nằm ở khía cạnh kỹ thuật, mà nằm ở khía cạnh nhân văn. Một xã hội không được đánh giá chỉ bằng những gì nó xây dựng, mà còn bằng những gì nó bảo vệ. Những cây cầu, những tòa nhà có thể tạo nên diện mạo vật chất của một thành phố. Nhưng chính cách thành phố đối xử với những người yếu thế mới tạo nên phẩm chất đạo đức của nó.
Trong những đêm mùa đông lạnh giá, khi phần lớn xã hội được bảo vệ bởi những mái nhà, vẫn có những con người ngủ ngoài trời. Khi một đô thị lựa chọn không bỏ mặc họ, và đồng thời tạo cơ chế để cộng đồng cùng tham gia phát hiện, hỗ trợ và kết nối họ trở lại xã hội, điều đó không chỉ thay đổi cuộc đời của một vài cá nhân. Nó khẳng định một nguyên tắc quan trọng: sự phát triển không có ý nghĩa nếu nó bỏ lại con người phía sau.
Thước đo thực sự của một đô thị không nằm ở chiều cao của những tòa nhà, mà nằm ở mức độ mà nó sẵn sàng cúi xuống để nâng đỡ những người đã ngã.
Đình Sáng