Hơn 300 hiện vật, cổ vật từ văn hóa Phùng Nguyên, Đông Sơn đến các triều đại phong kiến sẽ được giới thiệu tại Bảo tàng Hải Phòng. Đằng sau những dấu tích của quá khứ là câu chuyện về bản sắc, sức sáng tạo và trách nhiệm gìn giữ di sản cho các thế hệ mai sau.
Từ dấu tích ngàn năm đến dòng chảy văn hóa Việt
Một chiếc trống đồng, một món đồ gốm hay một sản phẩm pháp lam có thể nằm lặng lẽ trong tủ kính, nhưng không phải là những vật thể vô tri. Mỗi hiện vật mang trong mình dấu ấn của một thời đại, phản ánh trình độ kỹ thuật, tư duy thẩm mỹ, tín ngưỡng và đời sống của những thế hệ đã đi qua. Nhìn vào cổ vật cũng là một cách lần tìm ký ức văn hóa của dân tộc.
Từ góc nhìn ấy, trưng bày chuyên đề “Hành trình Di sản Việt” tại Bảo tàng Hải Phòng là hoạt động đáng chú ý trong chuỗi sự kiện hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam gắn với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc thành phố Hải Phòng năm 2026.
Theo kế hoạch, trưng bày diễn ra từ ngày 18/11 đến 8/12/2026 tại Nhà trưng bày Bảo tàng Hải Phòng, số 66 Điện Biên Phủ, phường Hồng Bàng. Lễ khai mạc dự kiến tổ chức lúc 9h30 ngày 18/11. Sự kiện do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hải Phòng chỉ đạo, Bảo tàng Hải Phòng thực hiện, phối hợp với Hội Cổ vật xứ Đông - Hải Phòng và các đơn vị liên quan.
Điểm nhấn của chương trình là hơn 300 hiện vật, cổ vật tiêu biểu cùng tài liệu, hình ảnh, được bố trí thành hai phần, tái hiện những chặng đường phát triển của văn hóa Việt Nam từ thời kỳ tiền sử đến các triều đại phong kiến.
Ở phần thứ nhất, “Dấu ấn khởi nguồn và dòng chảy Văn hóa Việt”, công chúng sẽ được tiếp cận những hiện vật thuộc văn hóa Phùng Nguyên, gồm công cụ, vũ khí, đồ trang sức và các sản phẩm chế tác bằng đá. Những dấu tích này giúp hình dung đời sống vật chất, kỹ thuật chế tác và khả năng sáng tạo của cư dân Việt cổ.
Tiếp nối là các sản phẩm đồ đồng thuộc văn hóa Đông Sơn với trống, thạp, dao, tượng, linh vật và nhiều loại hình hiện vật khác. Đây là giai đoạn ghi dấu bước phát triển quan trọng của kỹ thuật luyện kim, nghệ thuật tạo hình và đời sống tinh thần của cư dân cổ. Trong đó, trống đồng không chỉ là thành tựu của kỹ thuật đúc đồng mà còn là biểu tượng văn hóa gắn với cộng đồng, nghi lễ và những quan niệm về thế giới của người xưa.
Dòng chảy ấy tiếp tục được thể hiện qua các sản phẩm gốm Việt Nam thời Lý, Trần, Lê, Mạc và Nguyễn. Từ hình dáng, chất liệu đến hoa văn trang trí, mỗi thời kỳ đều để lại những dấu ấn riêng, cho thấy sự phát triển của nghề thủ công và những biến chuyển trong quan niệm thẩm mỹ.
Nếu phần đầu đưa người xem trở về những dấu mốc khởi nguồn thì phần thứ hai, “Tinh hoa Văn hóa và kỹ - mỹ thuật”, tập trung giới thiệu những sản phẩm văn hóa, mỹ thuật từ thời Lê Trung Hưng, Tây Sơn đến triều Nguyễn.
Các nhóm hiện vật gồm ấn, kiếm, vật dụng liên quan đến thiết chế và nghi lễ triều Nguyễn; đồ thêu với triều phục, tranh thêu, lịch; các sản phẩm pháp lam, kim bài, kim khánh, kim bội, kim tiền, Nam Long bội tinh. Bên cạnh đó là đồ ngọc, ấm chén, lư đỉnh, bình phong, trấn phong, văn phòng tứ bảo, đồ gỗ chạm khảm, hoành phi, câu đối và các sản phẩm sơn son thếp vàng.
Mỗi nhóm hiện vật mở ra một lát cắt khác nhau về đời sống cung đình và xã hội thời quân chủ. Đằng sau những sản phẩm có vẻ đẹp tinh xảo là trình độ của các nghệ nhân, sự phát triển của kỹ thuật thủ công, những quy chuẩn nghi lễ và quan niệm về quyền lực, địa vị, cái đẹp trong từng giai đoạn lịch sử.
Đặt các hiện vật trong một chỉnh thể, “Hành trình Di sản Việt” không chỉ là cuộc tập hợp những món đồ cổ. Đó còn là cách kể chuyện lịch sử bằng những chứng tích vật chất, giúp người xem nhận ra văn hóa Việt Nam không hình thành trong một thời điểm đơn lẻ, mà được bồi đắp qua nhiều thế hệ, tiếp nối và biến đổi nhưng vẫn mang những dấu ấn bản sắc riêng.
Cổ vật không chỉ có giá trị trong tủ kính
Nhìn từ góc độ bảo tồn, một trong những điểm đáng quan tâm của trưng bày là sự phối hợp giữa Bảo tàng Hải Phòng với Hội Cổ vật xứ Đông - Hải Phòng và các nhà sưu tập.
Thực tế, di sản văn hóa không chỉ được lưu giữ trong các bảo tàng hay di tích. Nhiều hiện vật có giá trị lịch sử, mỹ thuật đang nằm trong những bộ sưu tập tư nhân, được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đằng sau mỗi bộ sưu tập có thể là hàng chục năm tìm kiếm, tích lũy, bảo quản và niềm đam mê của người sưu tầm.
Khi những hiện vật ấy được đưa ra giới thiệu trong không gian bảo tàng, giá trị của chúng có cơ hội vượt khỏi phạm vi sở hữu cá nhân để trở thành nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu và tiếp cận của cộng đồng. Đây là hướng kết nối có ý nghĩa giữa nguồn lực xã hội với thiết chế văn hóa công lập, góp phần mở rộng không gian bảo tồn di sản.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng sở hữu cổ vật và bảo tồn di sản là hai câu chuyện có liên quan nhưng không đồng nhất. Một hiện vật được gìn giữ lâu năm chưa đồng nghĩa với việc giá trị lịch sử của nó đã được nhận diện đầy đủ. Muốn cổ vật trở thành tư liệu có giá trị, cần có thông tin đáng tin cậy về nguồn gốc, niên đại, chất liệu, kỹ thuật chế tác và bối cảnh lịch sử.
Đặc biệt, đối với các hiện vật do nhà sưu tập tư nhân cung cấp, việc kiểm tra nguồn gốc, hồ sơ pháp lý, thẩm định chuyên môn và bảo đảm điều kiện bảo quản cần được đặt lên hàng đầu. Đây không chỉ là yêu cầu nghiệp vụ mà còn là trách nhiệm đối với tính xác thực của lịch sử. Một cuộc trưng bày có giá trị không thể chỉ dựa vào sự phong phú về số lượng hay vẻ đẹp bên ngoài của hiện vật, mà phải bảo đảm thông tin khoa học đi kèm.
Ở chiều ngược lại, những người sưu tập cổ vật cũng cần được nhìn nhận như một nguồn lực xã hội có thể đóng góp cho sự nghiệp bảo tồn. Khi tình yêu cổ vật được kết nối với tri thức, trách nhiệm và sự hợp tác với các cơ quan chuyên môn, những bộ sưu tập tư nhân có thể góp phần làm giàu thêm kho tư liệu văn hóa của cộng đồng.
Điều đáng mong đợi là sự phối hợp này không chỉ dừng lại ở một cuộc trưng bày theo dịp kỷ niệm, mà có thể phát triển thành hoạt động trao đổi chuyên môn, nghiên cứu, tư liệu hóa và giới thiệu di sản thường xuyên hơn.
Bởi suy cho cùng, cổ vật càng có giá trị thì trách nhiệm gìn giữ càng lớn. Di sản không thể được bảo vệ chỉ bằng sự ngưỡng mộ, mà cần được đặt trong một hệ thống quản lý, nghiên cứu và bảo tồn có cơ sở khoa học.
Đưa di sản đến gần công chúng, trao truyền cho thế hệ sau
Một khía cạnh khác quyết định sức sống của di sản là khả năng tiếp cận của công chúng. Trong mục tiêu tổ chức, Bảo tàng Hải Phòng nhấn mạnh việc tạo điều kiện để Nhân dân, đặc biệt là học sinh, sinh viên, tìm hiểu các giá trị lịch sử, văn hóa; qua đó khơi dậy lòng tự hào dân tộc và ý thức trân trọng, gìn giữ di sản.
Đây là mục tiêu có ý nghĩa lâu dài. Bởi nếu di sản chỉ được giới thiệu trong phạm vi chuyên môn, chỉ những người am hiểu hoặc có điều kiện tiếp cận mới có cơ hội tìm hiểu, thì sức lan tỏa trong cộng đồng sẽ bị giới hạn.
Với thế hệ trẻ, một hiện vật có thể trở thành bài học lịch sử trực quan hơn nhiều trang sách nếu được giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu. Một chiếc trống đồng không chỉ là sản phẩm đúc đồng cổ, mà còn mở ra câu chuyện về tổ chức cộng đồng, tín ngưỡng và đời sống tinh thần. Một chiếc bình gốm không chỉ có giá trị tạo hình, mà còn cho thấy sự phát triển của nghề thủ công, giao lưu văn hóa và thị hiếu thẩm mỹ của từng thời kỳ.
Vì vậy, hiệu quả của hoạt động trưng bày không nên chỉ được đo bằng số lượng hiện vật hay lượt khách tham quan. Điều quan trọng hơn là công chúng hiểu được gì sau khi rời bảo tàng, có nhận diện được giá trị của hiện vật và hình thành ý thức gìn giữ di sản hay không.
Muốn vậy, bên cạnh cách bố trí hiện vật, nội dung thuyết minh cần được đầu tư tương xứng. Những thông tin về niên đại, nguồn gốc, chất liệu, kỹ thuật chế tác và câu chuyện lịch sử cần được trình bày khoa học, dễ tiếp cận. Các hoạt động trải nghiệm, giao lưu với nhà nghiên cứu, nghệ nhân, nhà sưu tập hoặc chương trình giáo dục dành cho học sinh, sinh viên cũng có thể giúp di sản đến gần hơn với đời sống.
Trong bối cảnh công nghệ số phát triển, việc số hóa hình ảnh, tư liệu, xây dựng nội dung giới thiệu trực tuyến và các hình thức thuyết minh đa phương tiện cũng là hướng đi cần được quan tâm. Khi đó, giá trị của hiện vật không bị giới hạn bởi thời gian diễn ra một cuộc trưng bày hay không gian của một bảo tàng.
“Hành trình Di sản Việt” diễn ra trong thời điểm Hải Phòng tổ chức các hoạt động hưởng ứng Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11, Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 và Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc năm 2026. Sự kết hợp này tạo thêm ý nghĩa cho hoạt động giới thiệu di sản, bởi văn hóa không chỉ là ký ức của một cộng đồng mà còn là sợi dây kết nối các thế hệ, vun đắp sự gắn bó và niềm tự hào về cội nguồn.
Một cuộc trưng bày có thể kết thúc sau vài tuần, những hiện vật rồi sẽ trở về nơi lưu giữ, nhưng giá trị của di sản không nên khép lại cùng thời gian triển lãm. Điều còn lại phải là tri thức được lan tỏa, ý thức được bồi đắp và trách nhiệm được tiếp nối.
Hơn 300 hiện vật, cổ vật là những chứng nhân của quá khứ. Nhưng cách chúng ta nghiên cứu, bảo vệ và trao truyền những chứng nhân ấy mới phản ánh chiều sâu văn hóa của hiện tại. Bởi di sản chỉ thực sự sống khi không chỉ được gìn giữ trong bảo tàng, mà còn hiện diện trong nhận thức, tình cảm và hành động của cộng đồng.
Đình Sáng