Hợp nhất hai luật, đổi mới quản lý ngân sách và đầu tư công

Việc hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công hướng tới tháo gỡ chồng chéo thủ tục, tăng quyền chủ động cho địa phương, đồng thời siết kỷ luật tài khóa, nâng cao hiệu quả phân bổ và sử dụng nguồn lực công.

Thống nhất quy trình, tháo gỡ chồng chéo trong quản lý vốn

Bộ Tài chính đang xây dựng dự án Luật Ngân sách nhà nước (NSNN) trên cơ sở hợp nhất Luật NSNN năm 2025 và Luật Đầu tư công năm 2024. Đây là bước điều chỉnh quan trọng nhằm hoàn thiện thể chế quản lý tài chính công, khắc phục những bất cập trong thực tiễn và tạo sự thống nhất giữa quản lý ngân sách với quản lý đầu tư công.

Bất cập lớn được Bộ Tài chính chỉ ra là tình trạng một khoản vốn đầu tư công từ ngân sách nhà nước đồng thời chịu sự điều chỉnh của hai quy trình quản lý: ngân sách và đầu tư công. Điều này dẫn đến giao thoa về thẩm quyền, hồ sơ, trình tự, thời hạn và trách nhiệm giữa các cơ quan liên quan.

Trong khi, việc lập, phê duyệt kế hoạch tài chính 5 năm và kế hoạch đầu tư công trung hạn; lập, phân bổ, giao dự toán chi đầu tư công và kế hoạch đầu tư công hằng năm vẫn được thực hiện theo hai quy trình riêng biệt, khi Bộ Tài chính và Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã hợp nhất, việc duy trì hai hệ thống pháp luật riêng biệt trong cùng lĩnh vực quản lý không còn phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Theo đó, luật mới sẽ hướng tới hợp nhất khung khổ quản lý ngân sách và đầu tư công, cắt giảm các trình tự, thủ tục trùng lặp, thiếu đồng bộ.

Đáng chú ý là kế hoạch đầu tư công được hợp nhất toàn diện vào kế hoạch tài chính 5 năm và dự toán ngân sách nhà nước hằng năm. Các quy định về nguyên tắc, tiêu chí, định mức chi ngân sách cũng được thống nhất, bao gồm cả chi đầu tư và chi thường xuyên.

Hợp nhất hai luật đổi mới quản lý ngân sách và đầu tư công
Nâng cao hiệu quả phân bổ và sử dụng nguồn lực công - Ảnh minh họa

Để bảo đảm tính liên tục trong quản lý và điều hành, luật mới sẽ bổ sung quy định chuyển tiếp đối với các kế hoạch đã được phê duyệt, giao trước khi luật có hiệu lực. Theo đó, kế hoạch tài chính 5 năm và kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030 đã được phê duyệt, giao tiếp tục được thực hiện, không phải lập lại hoặc thực hiện lại các thủ tục đã hoàn thành.

Đồng thời thống nhất phạm vi ngân sách nhà nước và vốn đầu tư công, trong đó không bao gồm nguồn thu hợp pháp của cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập dành để đầu tư. Việc sử dụng nguồn thu này cho đầu tư được giao Chính phủ quy định. Nhằm phân định rõ nguồn vốn thuộc phạm vi quản lý ngân sách và các nguồn thu hợp pháp dành cho hoạt động đầu tư của đơn vị, bảo đảm cơ chế quản lý phù hợp với tính chất từng nguồn lực.

Bên cạnh đó là thể chế hóa việc xây dựng Hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu quốc gia về ngân sách nhà nước, áp dụng cho toàn bộ chu trình quản lý. Đây là nền tảng thúc đẩy chuyển đổi số, tăng khả năng kết nối, theo dõi và giám sát quá trình lập dự toán, phân bổ, sử dụng ngân sách, qua đó nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản lý tài chính công.

Cùng với việc thống nhất quy trình là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực. Chính phủ được giao quy định chi tiết một số nội dung hiện đang được quy định tại Luật Đầu tư công, như tiêu chí phân loại dự án nhóm A, B, C; trình tự, thủ tục, hồ sơ quyết định chủ trương đầu tư, điều chỉnh chủ trương đầu tư; quy trình lập, thẩm định, quyết định đầu tư và gia hạn thời gian bố trí vốn.

Trong đó, đối với dự án nhóm C, các nội dung cần thiết ở bước quyết định chủ trương đầu tư được định hướng tích hợp vào quy trình quyết định đầu tư, nhằm rút ngắn trình tự xử lý, giảm thủ tục hành chính nhưng vẫn bảo đảm yêu cầu xem xét, thẩm định trước khi triển khai. Đồng thời cũng đề xuất chuyển thẩm quyền quyết định chuyển nguồn chi đầu tư công từ ngân sách trung ương ở cấp tỉnh từ HĐND cấp tỉnh sang UBND cấp tỉnh. Nhằm tăng tính chủ động, linh hoạt cho UBND cấp tỉnh trong điều hành và xử lý các vấn đề phát sinh liên quan đến vốn đầu tư công, đồng thời gắn thẩm quyền với trách nhiệm tổ chức thực hiện.

Luật quy định các nguyên tắc chung về phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách cấp tỉnh và cấp xã, bảo đảm cấp xã có đủ nguồn lực thực hiện nhiệm vụ quản trị công, phục vụ người dân và phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn. Tuy nhiên, việc tăng quyền chủ động cũng đòi hỏi cơ chế kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình chặt chẽ, bảo đảm quyền hạn được giao luôn đi đôi với khả năng cân đối nguồn lực và trách nhiệm sử dụng ngân sách.

Nâng hiệu quả đầu tư, tăng kỷ luật tài khóa

Nâng cao hiệu quả phân bổ và sử dụng vốn thông qua đánh giá tác động kinh tế - xã hội trong toàn bộ quá trình thực hiện dự án đầu tư công cũng sẽ là những nội dung được luật quy định. Theo đó, việc đánh giá phải gắn với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, nâng cao năng lực cơ sở hạ tầng, cải thiện đời sống và an sinh xã hội cho người dân. Đáng chú ý, dự thảo bổ sung trách nhiệm của người quyết định đầu tư đối với hiệu quả chương trình, dự án được phê duyệt. Việc đánh giá được thực hiện xuyên suốt từ khâu lập dự án đến khi đưa vào vận hành, khai thác, thay vì chỉ tập trung vào quá trình chuẩn bị và triển khai đầu tư. Hướng tới nâng cao trách nhiệm của người có thẩm quyền quyết định đầu tư, bảo đảm các chương trình, dự án không chỉ đáp ứng yêu cầu về thủ tục, tiến độ và giải ngân mà còn phải mang lại hiệu quả thực chất. Làm rõ căn cứ, nguyên tắc xác định và tính toán sơ bộ tổng mức đầu tư ngay từ quá trình lập đề xuất chủ trương đầu tư.

Ngân sách cũng được định hướng ưu tiên bố trí cho chi đầu tư phát triển và các ngành, lĩnh vực cần tạo đột phá theo chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước trong từng thời kỳ. Luật quy định nguyên tắc các khoản vay của ngân sách nhà nước được quản lý, cân đối chung vào quỹ ngân sách nhà nước. Mở rộng phạm vi sử dụng dự phòng ngân sách, quỹ dự trữ tài chính, nguồn tăng thu và dự toán chi còn lại để ứng phó, khắc phục tình hình khẩn cấp vì lợi ích quốc gia, dân tộc và ổn định kinh tế vĩ mô.

Một điểm mới đáng chú ý là cho phép phân bổ, sử dụng số tăng thu ngân sách nhà nước ngay trong quá trình điều hành. Cơ chế này tạo thêm dư địa chủ động cho các cấp ngân sách trong xử lý nhiệm vụ phát sinh, kịp thời huy động nguồn lực phục vụ các mục tiêu phát triển. Thay vì chỉ chờ đến khi kết thúc năm ngân sách để xem xét phương án sử dụng phần tăng thu, việc chủ động phân bổ trong quá trình điều hành sẽ giúp nguồn lực được đưa vào sử dụng kịp thời hơn, đáp ứng những yêu cầu phát sinh của thực tiễn.

Tuy nhiên, đi cùng với việc tăng tính linh hoạt trong điều hành là yêu cầu siết chặt kỷ luật tài khóa, bằng việc thu hẹp phạm vi các khoản chi ngân sách được chuyển nguồn, trong đó có chi đầu tư công và chi thực hiện chính sách an sinh xã hội. Thống nhất thẩm quyền của Chính phủ trong ban hành chế độ, tiêu chuẩn, định mức, mức chi ngân sách nhà nước trên phạm vi toàn quốc, trừ lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số do Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành.

Quy định này nhằm bảo đảm sự thống nhất trong quản lý chi ngân sách, hạn chế tình trạng ban hành tiêu chuẩn, định mức làm phát sinh nhiệm vụ chi nhưng chưa tính toán đầy đủ khả năng cân đối nguồn lực. Luật quy định cụ thể hơn đối tượng chi đầu tư phát triển, bao gồm đối tượng sử dụng chi đầu tư công và chi đầu tư phát triển khác; cắt giảm ba trường hợp nhiệm vụ chi ngân sách được bố trí từ hai nguồn chi thường xuyên và chi đầu tư so với quy định hiện hành, nhằm phản ánh đúng bản chất của từng khoản chi.

Có thể thấy, những nội dung đáng chú ý của Luật mới sẽ tập trung vào ba yêu cầu: thống nhất quy trình quản lý ngân sách và đầu tư công; phân cấp gắn với nguồn lực, quyền hạn và trách nhiệm; nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đi đôi với tăng cường kỷ luật tài khóa.

Theo kế hoạch tại tài liệu của Bộ Tài chính, dự án luật có hiệu lực từ năm ngân sách 2027, một số quy định về giao, phân bổ dự toán năm 2027 và dự án đầu tư công khẩn cấp được thực hiện từ 21/11/2026, tạo cơ sở pháp lý cho việc đổi mới quản trị ngân sách và nâng cao hiệu quả đầu tư công trong giai đoạn tới.

Phượng Hòa