Nhiều vụ sản xuất thực phẩm giả gần đây đã được các cơ quan chức năng phát hiện, phản ánh rõ "lỗ hổng" lớn trong công tác hậu kiểm. Điều này đòi hỏi cần có những giải pháp đồng bộ và kịp thời để khắc phục, nhằm bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng và nâng cao tính minh bạch, lành mạnh cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Nghị định số 15/2018/NĐ-CP ngày 2/2/2018 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật An toàn thực phẩm yêu cầu các tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm thực hiện tự công bố đối với các sản phẩm thực phẩm đã qua chế biến, bao gói sẵn, phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến thực phẩm.
Ngay sau khi thực hiện việc tự công bố sản phẩm, các tổ chức và cá nhân này có quyền sản xuất và kinh doanh các sản phẩm đó, đồng thời chịu trách nhiệm hoàn toàn về chất lượng và an toàn của sản phẩm.
Tuy nhiên, đối với một số nhóm thực phẩm đặc biệt như thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt và sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ dưới 36 tháng tuổi, tổ chức, cá nhân sản xuất và kinh doanh phải thực hiện đăng ký công bố sản phẩm với cơ quan Nhà nước có thẩm quyền trước khi đưa sản phẩm ra thị trường.
Theo quy định hiện hành, các sản phẩm trên áp dụng cơ chế "hậu kiểm". Điều này có nghĩa là sau khi công bố sản phẩm, các tổ chức và cá nhân không phải chịu kiểm tra từ cơ quan chức năng ngay lập tức. Việc kiểm tra sẽ được thực hiện khi sản phẩm đã lưu thông trên thị trường.
Việc chuyển từ cơ chế "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" là một trong những bước quan trọng trong cải cách thủ tục hành chính, giúp doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ và tạo điều kiện thuận lợi để phát triển.
Đây sản xuất và buôn bán gần 600 loại sữa bột giả đã tồn tại trong hơn 4 năm là ví dụ điển hình về việc cơ chế hậu kiểm không được thực hiện kịp thời.
Đây cũng là xu hướng chung của nhiều quốc gia trên thế giới. Tuy nhiên, do một số bất cập trong công tác quản lý, cơ chế hậu kiểm đã tạo ra những "lỗ hổng", dẫn đến việc hàng giả, thực phẩm kém chất lượng vẫn lọt qua thị trường.
Điển hình như vụ kẹo rau củ Kera và gần 600 loại sữa bột giả vừa bị phát hiện. Kẹo rau củ Kera được quảng cáo là chứa lượng chất xơ tương đương một đĩa rau xanh, nhưng sau khi người tiêu dùng tự kiểm nghiệm, phát hiện ra sự gian dối trong quảng cáo.
Các cơ quan chức năng chỉ vào cuộc khi người dân tố cáo, và kết quả kiểm nghiệm cho thấy sản phẩm này chỉ chứa 0,51g chất xơ trong mỗi hộp 30 viên. Đơn vị công bố sản phẩm đã bị xử phạt vì vi phạm các quy định về ghi nhãn và kinh doanh sản phẩm không đúng với thông tin đã công bố.
Tương tự, một đường dây sản xuất và buôn bán gần 600 loại sữa bột giả đã tồn tại trong hơn 4 năm, gây thiệt hại lớn về sức khỏe cho người tiêu dùng và mang lại doanh thu gần 500 tỷ đồng. Đây là ví dụ điển hình về việc cơ chế hậu kiểm không được thực hiện kịp thời.
Sau các vụ việc trên, một số ý kiến đề xuất cần thu hẹp diện áp dụng cơ chế hậu kiểm hoặc quay lại cơ chế "tiền kiểm" đối với các sản phẩm quan trọng, nhạy cảm. Tuy nhiên, phần lớn các chuyên gia và nhà quản lý đều cho rằng việc quay lại cơ chế "tiền kiểm" sẽ là bước lùi. Các vụ việc tiêu cực xảy ra chủ yếu do bất cập trong việc thực hiện, chứ không phải vì cơ chế hậu kiểm.
Để khắc phục tình trạng này, việc phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan chức năng và các địa phương là rất cần thiết. Điều này giúp giải quyết vấn đề chồng chéo trách nhiệm và thiếu sót trong quản lý, để tránh tình trạng “một mâm cơm 5 người quản lý” nhưng không ai chịu trách nhiệm. Ví dụ như trong vụ gần 600 loại sữa giả, mặc dù là sản phẩm quan trọng nhưng trong hơn 4 năm qua, không có cơ quan chức năng nào thực hiện kiểm tra.
Để đảm bảo an toàn thực phẩm, các cơ quan chức năng cần xây dựng kế hoạch hậu kiểm khoa học và sát thực tế, tập trung vào các sản phẩm quan trọng, nhạy cảm. Cần tăng cường hậu kiểm theo xác suất, hậu kiểm đột xuất, đồng thời xử lý nghiêm minh các vi phạm để tạo sự răn đe. Việc phát huy vai trò giám sát của cộng đồng và có cơ chế tiếp nhận ý kiến phản ánh từ người dân cũng rất quan trọng trong việc phát hiện và xử lý vi phạm.
Thực phẩm giả không chỉ gây thiệt hại vật chất mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, tính mạng con người và sự phát triển xã hội. Đảm bảo an toàn thực phẩm không chỉ là việc thực thi pháp luật mà còn là trách nhiệm đạo đức của mỗi cá nhân trong ngành liên quan, từ đó nâng cao trách nhiệm và chất lượng công việc của mọi cán bộ, công chức, viên chức.
Quang Anh