Trong cộng đồng người bán trên các sàn thương mại điện tử, doanh số và quảng cáo không còn là chủ đề được nhắc đến nhiều nhất. Thay vào đó, hóa đơn điện tử, truy xuất nguồn gốc và nghĩa vụ thuế đang chiếm vị trí trung tâm trong các cuộc thảo luận, cho thấy lợi thế cạnh tranh của người bán ngày càng được quyết định bởi năng lực quản trị và khả năng tuân thủ.
Nghĩa vụ thuế trở thành thước đo năng lực quản trị của nhà bán lẻ
Khi tăng trưởng không còn là ưu tiên duy nhất
Theo Bộ Công Thương, thương mại điện tử Việt Nam tiếp tục nằm trong nhóm thị trường tăng trưởng nhanh nhất khu vực, với quy mô bán lẻ trực tuyến đạt hàng chục tỷ USD và duy trì mức tăng trưởng hai con số trong nhiều năm. Quy mô thị trường càng lớn, yêu cầu về minh bạch dữ liệu, quản lý thuế và chuẩn hóa hoạt động kinh doanh trên môi trường số càng trở nên cấp thiết.
Sau hơn một thập kỷ phát triển, thương mại điện tử đã thay đổi căn bản phương thức bán lẻ tại Việt Nam, mở ra cơ hội cho hàng triệu hộ kinh doanh và doanh nghiệp tiếp cận thị trường. Tuy nhiên, khi quy mô giao dịch ngày càng mở rộng, yêu cầu quản trị cũng không thể dừng ở những chuẩn mực của giai đoạn phát triển ban đầu.
Điều này được phản ánh qua các đợt tăng cường kiểm tra gần đây, khi cơ quan quản lý yêu cầu gỡ bỏ hàng chục nghìn sản phẩm vi phạm và xử lý hàng nghìn gian hàng không đáp ứng quy định. Mục tiêu không chỉ là nâng cao hiệu quả quản lý thuế mà còn hướng tới xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, bảo vệ người tiêu dùng và tạo lập cạnh tranh bình đẳng.
Cùng với quá trình đó, doanh nghiệp cũng bước vào một giai đoạn chuyển đổi mới. Nếu trước đây nguồn lực chủ yếu dành cho hàng hóa, quảng cáo và mở rộng kênh bán, thì nay nhiều đơn vị phải đầu tư thêm cho hệ thống kế toán, hóa đơn điện tử, quản trị dữ liệu, truy xuất nguồn gốc, chuẩn hóa thông tin sản phẩm và đào tạo nhân sự. Với doanh nghiệp có nền tảng quản trị tốt, đây là khoản đầu tư để nâng cao năng lực vận hành; nhưng với nhiều doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh, đó là chi phí mới buộc họ phải tính toán lại kế hoạch mở rộng.
Thực tế cũng cho thấy một tâm lý thận trọng đang xuất hiện. Không ít doanh nghiệp lựa chọn theo dõi cách các sàn thương mại điện tử triển khai quy định mới, chờ hướng dẫn được thống nhất và đánh giá tác động thực tế trước khi mở rộng quy mô. Điều họ cần không phải là nới lỏng yêu cầu quản lý, mà là một cơ chế thực thi ổn định để có thể chủ động xây dựng kế hoạch đầu tư.
Ở góc độ đó, điều thương mại điện tử Việt Nam đang trải qua không chỉ là việc bổ sung thêm các nghĩa vụ quản lý, mà là quá trình tái định hình cách thức cạnh tranh. Khi thị trường bước sang giai đoạn phát triển bằng chuẩn mực, lợi thế sẽ dần thuộc về những doanh nghiệp có năng lực quản trị tốt, trong khi chi phí lớn nhất trong ngắn hạn không chỉ nằm ở nghĩa vụ tuân thủ, mà ở quá trình chuyển đổi để thích ứng với một môi trường kinh doanh ngày càng minh bạch và chuyên nghiệp hơn.
Chi phí quản trị trở thành phép thử năng lực thích ứng
Nếu ở giai đoạn tăng trưởng nóng, lợi thế của doanh nghiệp nằm ở tốc độ mở rộng thị trường, thì khi thương mại điện tử bước vào giai đoạn phát triển theo chuẩn mực, cuộc cạnh tranh dần chuyển sang năng lực quản trị. Thuế chỉ là một phần của bức tranh. Sự khác biệt ngày càng nằm ở khả năng quản lý dữ liệu, hóa đơn, chứng từ, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng các yêu cầu pháp lý trong toàn bộ quá trình bán hàng.
Áp lực này thể hiện rõ ở những doanh nghiệp có khối lượng giao dịch lớn trên các sàn thương mại điện tử. Mỗi ngày phát sinh hàng chục, thậm chí hàng trăm đơn hàng đồng nghĩa với hàng trăm hóa đơn. Đặc thù của thương mại điện tử là đơn hàng có thể bị hủy, hoàn trả hoặc điều chỉnh sau khi phát sinh, kéo theo việc cập nhật hóa đơn và đối soát dữ liệu. Khi quy trình chưa được tự động hóa hoặc thiếu sự đồng bộ giữa các hệ thống, chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể làm gia tăng rủi ro về chứng từ.
Theo anh Phạm Văn Nam, chủ một doanh nghiệp kinh doanh trang thiết bị máy may trên nhiều sàn thương mại điện tử tại Hà Nội, khó khăn lớn nhất hiện nay không phải là nghĩa vụ thuế mà là khối lượng công việc phát sinh trong quá trình quản lý hóa đơn.
"Doanh nghiệp có vài chục đến hàng trăm đơn mỗi ngày phải xuất hóa đơn ngay theo quy định. Tuy nhiên, đơn hủy, đơn hoàn diễn ra thường xuyên, kéo theo việc điều chỉnh hoặc hủy hóa đơn. Chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể dẫn đến rủi ro về chứng từ và bị xử lý."
Theo anh Nam, các doanh nghiệp có hệ thống kế toán, dữ liệu và nguồn hàng đầy đủ vẫn có thể thích ứng, dù chi phí quản trị tăng lên. Trong khi đó, nhiều hộ kinh doanh và cá nhân bán hàng gặp khó khăn do phải đầu tư thêm cho phần mềm, quy trình kế toán và chuẩn hóa hồ sơ đầu vào. Điều họ mong muốn không phải là nới lỏng quản lý, mà là các quy định được hướng dẫn thống nhất và quy trình giữa cơ quan quản lý với các sàn thương mại điện tử được vận hành đồng bộ để giảm rủi ro.
Ở góc độ pháp lý, Luật sư Đào Hồng Sơn - Giám đốc Công ty Luật TNHH DSL Thăng Long, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội cho rằng các quy định mới đang chuyển hoạt động thương mại điện tử từ mô hình quản lý dựa trên kê khai sang quản lý dựa trên dữ liệu. Trách nhiệm tuân thủ không còn tập trung hoàn toàn vào người bán mà được phân định rõ hơn giữa các chủ thể trong hệ sinh thái, từ sàn thương mại điện tử, đơn vị trung gian thanh toán đến cơ quan quản lý. Đây cũng là xu hướng đang được nhiều thị trường áp dụng nhằm tăng tính minh bạch và nâng cao hiệu quả quản lý.
Nhìn từ cả góc độ doanh nghiệp và pháp lý, có thể thấy thách thức hiện nay không chỉ là chi phí tuân thủ mà còn là chi phí chuyển đổi trong giai đoạn thị trường thiết lập những chuẩn mực mới. Khi quy trình được hoàn thiện và vận hành đồng bộ, những khoản đầu tư cho dữ liệu, quản trị và tuân thủ sẽ không chỉ giúp doanh nghiệp giảm rủi ro pháp lý mà còn trở thành lợi thế cạnh tranh trong dài hạn.
Minh bạch: Từ nghĩa vụ đến lợi thế cạnh tranh
Ở góc độ bán lẻ, quá trình nâng chuẩn đang làm mờ dần ranh giới giữa kinh doanh trực tuyến và truyền thống. Khi các yêu cầu về hóa đơn, truy xuất nguồn gốc, minh bạch thông tin và bảo vệ người tiêu dùng được áp dụng ngày càng thống nhất, thương mại điện tử không còn là một "ngoại lệ" mà trở thành một cấu phần của hệ thống bán lẻ hiện đại.
Trong ngắn hạn, việc đầu tư cho hóa đơn điện tử, chuẩn hóa dữ liệu, truy xuất nguồn gốc hay hoàn thiện quy trình quản trị làm gia tăng chi phí vận hành. Nhưng về dài hạn, những khoản đầu tư đó đang dần chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh. Khi người tiêu dùng quan tâm nhiều hơn đến tính minh bạch và khả năng kiểm chứng thông tin, doanh nghiệp quản trị tốt dữ liệu sẽ có nhiều cơ hội xây dựng niềm tin, giảm rủi ro và phát triển bền vững.
Đây cũng là xu hướng chung trên nhiều thị trường. Các nền tảng thương mại điện tử không chỉ đóng vai trò kết nối giao dịch mà ngày càng tham gia sâu hơn vào việc xác thực thông tin người bán, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng hàng hóa. Vì vậy, hồ sơ pháp lý, chứng từ, dữ liệu sản phẩm hay quyền sở hữu trí tuệ không còn chỉ phục vụ hoạt động thanh tra, kiểm tra mà đã trở thành một phần của uy tín doanh nghiệp.
Với doanh nghiệp bán lẻ, đây cũng là cơ hội để tái cấu trúc hoạt động theo hướng chuyên nghiệp hơn. Dữ liệu được chuẩn hóa, hóa đơn và chứng từ được quản lý đồng bộ không chỉ giúp giảm rủi ro trong vận hành mà còn tạo thuận lợi khi mở rộng hệ thống phân phối, tham gia các chương trình xúc tiến thương mại, kết nối với chuỗi bán lẻ hiện đại hoặc hướng tới xuất khẩu. Minh bạch, ở góc độ này, không chỉ đáp ứng yêu cầu quản lý mà còn trở thành một tài sản cạnh tranh.
Quá trình chuyển đổi chắc chắn sẽ tạo áp lực đối với nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh. Tuy nhiên, khi chính sách được triển khai thống nhất, quy trình giữa cơ quan quản lý và các nền tảng ngày càng đồng bộ, chi phí chuyển đổi sẽ từng bước giảm xuống. Khi đó, những khoản đầu tư cho quản trị và minh bạch hôm nay sẽ không còn được nhìn nhận như một gánh nặng, mà trở thành nền tảng để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh trong một thị trường bán lẻ phát triển bền vững.
Tiến Thanh