Không thể chỉ quảng cáo bằng lời, công dụng thực phẩm phải có bằng chứng khoa học

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đề xuất yêu cầu bằng chứng khoa học chứng minh công dụng đối với nhóm sản phẩm phải đăng ký bản công bố, tăng trách nhiệm của doanh nghiệp về thông tin sản phẩm. Quy định kỳ vọng góp phần hạn chế thổi phồng công dụng, bảo vệ người tiêu dùng và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn.

Công dụng thực phẩm phải được chứng minh bằng bằng chứng khoa học

Một trong những nội dung đáng chú ý tại dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) là việc cụ thể hóa yêu cầu về bằng chứng khoa học đối với công dụng của những sản phẩm thuộc diện phải đăng ký bản công bố.

Theo điểm c khoản 2 Điều 38, thực phẩm thuộc trường hợp phải đăng ký bản công bố sản phẩm phải có bằng chứng khoa học chứng minh công dụng.

Dự thảo cũng giải thích rõ khái niệm bằng chứng khoa học tại khoản 2 Điều 2. Đây là những thông tin, dữ liệu, tài liệu khoa học chứng minh công bố về công dụng, tác dụng đối với sức khỏe của sản phẩm hoặc thành phần sản phẩm, từ các công trình nghiên cứu, tài liệu chuyên ngành hoặc báo cáo đề tài khoa học và công nghệ đã được nghiệm thu.

Việc xác định rõ căn cứ khoa học là cơ sở để tăng trách nhiệm của doanh nghiệp đối với những công dụng được giới thiệu tới người tiêu dùng, đặc biệt trong bối cảnh thị trường thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm bổ sung ngày càng đa dạng.

Đáng chú ý, Điều 46 và Phụ lục 1 của dự thảo xác định 5 nhóm sản phẩm phải đăng ký bản công bố, gồm thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt, sản phẩm dinh dưỡng dùng cho trẻ đến 36 tháng tuổi và thực phẩm bổ sung có công bố khuyến cáo về sức khỏe.

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm siết căn cứ khoa học hướng tới thị trường thực phẩm minh bạch
Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đề xuất tăng cường yêu cầu về bằng chứng khoa học chứng minh công dụng sản phẩm (Ảnh minh họa).

Đối với thực phẩm bổ sung không có công bố khuyến cáo về sức khỏe, dự thảo áp dụng hình thức công bố tiêu chuẩn sản phẩm, thay vì đăng ký bản công bố như nhóm có khuyến cáo sức khỏe. Cách phân định này được kỳ vọng tạo cơ chế quản lý tương ứng với tính chất thông tin mà doanh nghiệp đưa ra, đồng thời hạn chế việc sản phẩm thông thường được giới thiệu bằng những công dụng sức khỏe chưa có căn cứ phù hợp.

Không chỉ yêu cầu chứng minh công dụng, Điều 12 của dự thảo còn quy định cơ sở đứng tên hồ sơ đăng ký bản công bố hoặc công bố tiêu chuẩn sản phẩm phải chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật về tính chính xác, hợp pháp, trung thực của các tài liệu trong hồ sơ.

Đặc biệt, đơn vị đứng tên còn phải chịu trách nhiệm liên đới khi sản phẩm vi phạm an toàn thực phẩm gây hậu quả, bao gồm việc truy xuất nguồn gốc và thu hồi sản phẩm. Những quy định này góp phần nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp từ khâu công bố đến quá trình lưu thông sản phẩm, thay vì chỉ tập trung hoàn thành thủ tục ban đầu.

Từ vụ việc thực tế đến yêu cầu kiểm soát chặt hơn

Trong thời gian qua, hàng loạt vụ việc liên quan đến thực phẩm giả, quảng cáo sai lệch và sản phẩm không bảo đảm chất lượng đã đặt ra yêu cầu tăng cường kiểm soát thông tin công bố và chất lượng thực phẩm trên thị trường.

Điển hình là vụ kẹo rau củ Kera gây chú ý trong năm 2025. Sản phẩm từng được quảng bá với thông điệp một viên kẹo tương đương một đĩa rau, trong khi kết quả kiểm nghiệm chất xơ và tài liệu điều tra cho thấy những thông tin quảng cáo không phản ánh đúng chất lượng sản phẩm.

Theo thông tin từ hồ sơ vụ án được báo chí công bố, kết luận giám định của Viện Khoa học hình sự Bộ Công an cho thấy sản phẩm không có 10 loại bột rau củ như thông tin công bố. Vụ việc cho thấy khoảng cách giữa hồ sơ, chất lượng thực tế và nội dung quảng bá có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định mua hàng.

Một trường hợp khác là đường dây sản xuất sữa bột giả bị Bộ Công an phát hiện năm 2025, liên quan Công ty cổ phần Dược quốc tế Rance Pharma và Công ty cổ phần Dược dinh dưỡng Hacofood Group.

Theo thông tin Bộ Công an công bố ngày 23/4/2025, cơ quan điều tra thu giữ 84 loại sản phẩm sữa bột và xác định 12 sản phẩm có chỉ tiêu chất lượng một số chất chính chỉ đạt dưới 70% so với mức công bố, được xác định là hàng giả về chất lượng. Tại thời điểm công bố, 72 sản phẩm còn lại đang tiếp tục được điều tra, làm rõ.

Vụ việc đặc biệt đáng quan tâm khi một số sản phẩm được giới thiệu dành cho những nhóm người có nhu cầu dinh dưỡng đặc thù.

Các trường hợp trên có tính chất vi phạm khác nhau, nhưng đều cho thấy sự cần thiết phải kiểm soát đồng thời hồ sơ công bố, thành phần thực tế, công dụng và thông tin quảng bá. Việc yêu cầu bằng chứng khoa học trong dự thảo không thay thế hoạt động kiểm nghiệm hay xử lý hành vi sản xuất hàng giả, nhưng tạo thêm cơ sở pháp lý để xem xét các công dụng được công bố.

Bên cạnh đó, Điều 61 của dự thảo yêu cầu hoạt động quảng cáo đối với thực phẩm thuộc danh mục phải xác nhận nội dung quảng cáo phải phù hợp với nội dung đã được cơ quan có thẩm quyền xác nhận. Điều 57 cũng đặt ra cơ chế hậu kiểm dựa trên đánh giá nguy cơ, dữ liệu thử nghiệm, thông tin sự cố, kết quả giám sát và lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp.

Việc kết hợp yêu cầu chứng minh công dụng với trách nhiệm công bố, kiểm soát quảng cáo và hậu kiểm được kỳ vọng góp phần hạn chế sản phẩm kém chất lượng, bảo vệ những doanh nghiệp đầu tư nghiêm túc vào nghiên cứu và kiểm soát chất lượng.

Tuy nhiên, để bảo đảm hiệu quả thực thi, các quy định hướng dẫn cần làm rõ cách đánh giá bằng chứng khoa học, mức độ phù hợp giữa tài liệu nghiên cứu với công dụng công bố, đồng thời nâng cao năng lực kiểm nghiệm và giám sát quảng cáo trên môi trường số.

Lê Phong