Kinh tế Việt Nam 2022: Những tín hiệu mừng cho tăng trưởng

Mặc dù bị ảnh hưởng nặng nề bởi dịch Covid-19 nhưng trong năm 2021, xuất nhập khẩu và đầu tư nước ngoài vẫn là hai điểm sáng của nền kinh tế Việt Nam. Cùng với đó, năm 2022 còn nhiều khó khăn nhưng tăng trưởng kinh tế nước ta vẫn được nhận định có những tín hiệu đáng mừng.

Để có những phân tích cụ thể hơn về bức tranh kinh tế trong năm mới, phóng viên Thương Trường đã có cuộc trò chuyện với GS. Nguyễn Mại - Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp đầu tư nước ngoài (VAFI) xoay quanh vấn đề này.

PV: Thưa ông, năm 2021 là một năm đầy thử thách nhưng cũng có không ít những thời cơ đối với nền kinh tế nước ta. Theo ông đâu là điểm sáng đáng chú ý của nền kinh tế trong năm qua?

GS. Nguyễn Mại: Nghị quyết số 128-NQ/CP ngày 11/10/2021 của Chính phủ ban hành quy định “Thích ứng an toàn, linh hoạt, kiểm soát hiệu quả dịch COVID-19” là một nghị quyết tạm thời nhưng rất khoa học. Theo đó áp dụng chính sách sống chung với dịch và không làm đứt gãy chuỗi cung ứng, không làm cho các hoạt động xã hội cần thiết bị ngừng hoạt động. Nhờ đó, từ tháng 9 đến nay đã cứu vãn được rất nhiều lĩnh vực kinh tế, đặc biệt là lĩnh vực du lịch, hàng không,... vốn tăng trưởng bị sụt giảm nghiêm trọng.

Mặc dù kinh tế bị ảnh hưởng nặng nề nhưng trong năm 2021 vẫn có 2 mảng được coi là điểm sáng của nền kinh tế, đó là xuất nhập khẩu và đầu tư nước ngoài. Theo đó, kim ngạch xuất khẩu năm nay vượt qua 660 tỉ USD và lần đầu tiên Việt Nam thuộc nhóm 20 nước có kim ngạch xuất khẩu lớn nhất thế giới. Về đầu tư nước ngoài, mặc dù chịu ảnh hưởng bởi dịch bệnh nhưng nguồn vốn đăng ký mới, vốn đăng ký tăng thêm và M&A của lĩnh vực đầu tư nước ngoài tăng trưởng gần 9%.

Bên cạnh đó, hai đầu tàu kinh tế lớn của Việt Nam là Tp. Hồ Chí Minh và Tp. Hà Nội chỉ tăng trưởng 2,15% và 2,5-3%, trong khi một số địa phương lại có mức tăng trưởng rất ấn tượng. Điển hình như Quảng Ninh tăng trưởng 8,5%, Hải Phòng tăng trưởng trên 12%. Có những điển hình tăng trưởng cao như vậy nhờ chống dịch hiệu quả, khôi phục kinh tế tốt nhờ chuyển nhanh sang kinh tế số, doanh nghiệp số và xã hội số, chính phủ số và đặc biệt là nhờ cuộc cải cách hành chính được đánh giá rất tốt. Những điển hình tăng trưởng trên cần được đúc rút kinh nghiệm cho năm 2022.

PV: Đầu tư nước ngoài là một trong hai điểm sáng của nền kinh tế trong một năm nhiều khó khăn vừa qua. Theo ông đâu là những nguyên nhân thúc đẩy dòng vốn ngoại?

GS. Nguyễn Mại: Nguyên nhân bao trùm là vào năm 2019 chúng ta có triển khai một hội nghị tổng kết 30 năm về đầu tư nước ngoài do Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo, Bộ Kế hoạch và Đầu tư đứng ra chủ trì. Hội nghị này đã rút ra được nhiều bài học kinh nghiệm rất thích đáng về đầu tư nước ngoài. Năm 2020, lần đầu tiên trong lịch sử nước ta có một nghị quyết của Bộ chính trị về đầu tư nước ngoài. Nghị quyết đã đề ra một định hướng hết sức quan trọng, đã đến lúc chúng ta không chỉ coi trọng về số lượng dự án mà chuyển mạnh sang chất lượng và hiệu quả của dòng vốn đầu tư nước ngoài.

Và lần đầu tiên trong lịch sử nước ta Bộ chính trị có đưa ra một số chỉ tiêu về số lượng và 45 chỉ tiêu về chất lượng của đầu tư nước ngoài. Đây được coi là chìa khóa và là nguyên nhân cực kỳ quan trọng để chuyển động cả một hệ thống chính trị từ chỗ coi trọng số lượng sang coi trọng chất lượng và hiệu quả của đầu tư nước ngoài. Không chỉ coi trọng các dự án của các nhà đầu tư thuộc doanh nghiệp vừa và nhỏ mà coi trọng những dự án đầu tư lớn của các tập đoàn kinh tế mạnh nhất của thế giới. Chúng ta đã ban hành một quyết định của Chính phủ, ưu tiên đặc biệt cho các dự án đầu tư lớn có tác dụng mạnh mẽ với nền kinh tế quốc gia. Nhờ vậy, cơ cấu đầu tư của năm 2021 thay đổi so với năm 2020. Cụ thể, các dự án nhỏ dưới 5 triệu USD giảm rất mạnh, trong khi các dự án quy mô lớn và các dự án công nghệ cao cũng tăng trưởng đáng kể. Nhiều địa phương từ chỗ vốn đầu tư ít, không có hiệu quả đã vượt lên trở thành khu vực đầu tư với nhiều dự án lớn như Bắc Giang, Bắc Ninh, Quảng Ninh, Hải Phòng,... Đáng tiếc là trong năm nay do tình hình dịch bệnh nên cả Tp. Hà Nội và Tp. Hồ Chí Minh, là các trung tâm kinh tế lớn của cả nước chưa đạt được kết quả như mong muốn.

Những nỗ lực của nhà nước trong cải thiện môi trường đầu tư được đánh giá rất cao. Cùng với đó lòng tin của các nhà đầu tư vào tiềm lực kinh tế Việt Nam nói chung và môi trường đầu tư, kinh doanh của nhà đầu tư nước ngoài nói riêng đã được nâng lên rõ rệt. Tuy nhiên, cũng phải thẳng thắn nhìn nhận rằng vẫn có một bộ phận không nhỏ các cán bộ nhà nước vẫn cố tình gây khó khăn, phiền hà, không hỗ trợ cho các nhà đầu tư theo đúng như định hướng phát triển Chính phủ kiến tạo, Chính phủ số. Cùng với đó, sự phân công hợp tác, phân quyền được điều chỉnh chưa rõ ràng. Một số địa phương quyết định ưu đãi đầu tư một cách quá đáng, làm giảm lợi ích của địa phương, coi trọng việc ưu đãi dự án nước ngoài hơn dự án đầu tư trong nước.

Tỉ trọng đầu tư nước ngoài của ASEAN năm 2019 trong tổng đầu tư quốc tế là 11,5% thì năm 2020 tăng lên 13,5%. Theo đó, tỉ trọng đầu tư nước ngoài của khu vực ASEAN được đánh giá là tương đối cao. Nhưng cũng cảnh báo rằng, năm 2020, 2021 các nước ASEAN đua nhau ban hành chính sách ưu đãi đầu tư rất nhiều và những chính sách này theo một số chuyên gia quốc tế, nếu tiếp tục diễn ra sẽ dẫn tới những cạnh tranh không lành mạnh về chính sách thu hút đầu tư của các nước ASEAN. Các nước trong khu vực ASEAN phải liên kết với nhau để đưa ra một khung khổ chính sách vừa có lợi cho tất cả các quốc gia vừa không làm triệt tiêu sức cạnh tranh giữa các quốc gia với nhau. Đây là một cảnh báo được cho là quan trọng.

PV: Xuất nhập khẩu là một trong những điểm sáng quan trọng của nền kinh tế 2021 và vẫn tiếp tục duy trì đà tăng trưởng. Vậy, theo ông doanh nghiệp FDI đã có những đóng góp gì đối với sự tăng trưởng này trong năm qua và trong thời gian tới?

GS. Nguyễn Mại: Kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2021 đạt hơn 660 tỉ USD, mức cao kỷ lục từ trước đến nay, dù nền kinh tế chịu ảnh hưởng nặng nề từ diễn biến phức tạp của Covid-19. Điều này nói lên vấn đề đa phương hóa, đa dạng hóa hội nhập kinh tế quốc tế của chúng ta rất thành công. Chủ trương ấy là chủ trương đã, đang và sẽ thực hiện một cách nhất quán.

Đầu tư nước ngoài chiếm khoảng 70% kim ngạch xuất khẩu năm 2021. Nếu không có doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) thì chúng ta xuất siêu rất mạnh. Năm 2021 doanh nghiệp FDI xuất siêu vào khoảng 25 đến 26 tỷ USD, trong khi đó doanh nghiệp trong nước nhập siêu 22 đến 23 tỷ USD. Lý do doanh nghiệp trong nước nhập siêu là do một năm chúng ta có khoảng 100.000 doang nghiệp mới ra đời nên cần máy móc, thiết bị trong khi đó nền cơ khí của nước ta chưa thể đáp ứng được. Đến tháng 9/2021 chúng ta vẫn nhập siêu rất lớn, nhưng từ tháng 9 đến tháng 12 nhờ đơn hàng nhiều hơn, xuất khẩu tăng mạnh cho nên cuối năm chúng ta vẫn suất siêu 3 tỷ USD. Mặc dù chưa bằng được năm 2020 nhưng đây là năm thứ 6 liên tiếp Việt Nam suất siêu.

Hơn nữa doanh nghiệp đầu tư nước ngoài khi vào Việt Nam đã tạo ra nhiều việc làm cho người lao động, ổn định thu nhập kể cả trong bối cảnh Covid-19 và tạo nên đội ngũ lao động lành nghề. Đây là một vấn đề có ảnh hưởng rất lớn trong nền kinh tế số, chuyển từ lao động giá rẻ sang lao động có năng suất và chuyên môn kỹ thuật cao. Những dự án trước đây chúng ta phải nhờ vào đơn vị và chuyên gia đầu tư nước ngoài thì bây giờ các nhà đầu tư nước ngoài đã khẳng định rằng chúng ta hoàn toàn có thể thay thế bằng chuyên gia trong nước. Và khi chúng ta chưa có điều kiện cho nhập cảnh các chuyên gia công nghệ từ nước ngoài thì chúng ta có thể thay thế bằng chuyên gia trong nước. Cùng với đó, dù công nghiệp hỗ trợ cho các dự án đầu tư nước ngoài chúng ta chưa làm tốt lắm, nhưng thực chất thì có hơn 800 doang nghiệp đã tham gia vào ngành công nghiệp phụ trợ cho đầu tư ra nước ngoài.

Tất nhiên, chúng ta rất mong muốn doanh nghiệp trong nước tăng thêm thị phần, nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta bắt buộc giảm thị phần của FDI. Việc giảm các dự án FDI dưới 5 triệu USD là cơ hội cho các doanh nghiệp trong nước, nhất là doanh nghiệp vừa và lớn có cơ hội đảm nhiệm các dự án này. Tín hiệu đáng mừng là, ngành công nghiệp ô tô Việt Nam đã có hai nhà sản xuất ô tô lớn thuộc Vingroup và Thaco. Theo đó chúng ta không được nghĩ đến việc giảm thị phần của FDI mà chúng ta cần phải hỗ trợ nhiều hơn cho doanh nghiệp trong nước để tăng tăng về số lượng và quy mô, từ đó mới giảm thiểu dần thị phần của doanh nghiệp FDI. Điều này Nghị quyết 50 của Bộ Chính trị về đầu tư nước ngoài đã nêu rất rõ, đến năm 2025 xuất khẩu của Việt Nam vẫn tăng trưởng 10% đến 15% một năm, nhưng thị phần của đầu tư nước ngoài giảm từ 72% xuống 70% và 65%; tiến tới năm 2030, hy vọng xu thế này được phát triển thì tỉ lệ có thể là 50/50. Lúc này chúng ta có một cơ cấu xuất nhập khẩu tốt hơn rất nhiều.

Về ngành logistics, hiện nay chính sách của Việt Nam về logistics chưa phù hợp với thế giới. Từ năm 2020 chúng ta đã có sự tính toán rất rõ với các mô hình logistics mới, hy vọng sẽ đem lại những thuận lợi. Đồng thời hiện nay chúng ta cũng coi trọng đầu tư nước ngoài vào logistics. Năm 2021 cũng bắt đầu có những dự án đầu tư vào lĩnh vực này với các kho trung chuyển, cảng trung chuyển để có thể là đảm bảo chi phí, thời gian vận chuyển. Ngoài ra, chúng ta có kế hoạch rất quan trọng là phát triển mạnh mẽ vận tải đường biển và vận tải đường sông, tăng cường vận tải bằng container bằng đường sắt. Thực hiện rất nhanh chuyển đổi số, ứng dụng số, phân loại container, công tác bốc dỡ và đào tạo được đội ngũ nhân lực chuyên nghiệp cả trong quản lý và điều hành cảng. Do đó, nước ta có thể bắt đầu triển khai để một vài năm tới giảm thiểu chi phí logistics xuống ngang bằng khu vực ASEAN.

PV: Tình hình dịch bệnh vẫn tiếp tục diễn biến phức tạp cả trong nước và trên thế giới, ông có dự báo gì về tình hình tăng trưởng của kinh tế Việt Nam trong năm tới?

GS Nguyễn Mại: Có 4 tín hiệu mới về nền kinh tế Việt Nam nói chung và đầu tư nước ngoài nói riêng. Theo dự báo của diễn đàn thương mại và hợp tác quốc tế của Liên hợp quốc và theo báo cáo thường niên về đầu tư của ASEAN do Ban thư ký ASEAN phối hợp vừa mới công bố, năm 2019 FDI toàn cầu đạt 1.500 tỉ USD thì đến năm 2020 giảm xuống còn dưới 1.000 tỉ USD, năm 2021 tăng nhẹ lên khoảng 1.200 tỉ USD và hy vọng năm 2022 FDI toàn cầu sẽ tăng lên mốc 1.500 tỉ USD. Đây là tín hiệu rất đáng mừng. Và cả hai báo cáo của hai tổ chức này đều đánh giá rằng ASEAN là khu vực đầu tư nước ngoài tốt nhất trong các nước đang phát triển, kể cả các nước ở châu Á.

Tín hiệu này gắn với việc WHO công bố gần đây về triển vọng có thể khống chế được dịch vào giữa năm 2022 và đồng thời tổ chức này cũng khuyến cáo các nước không được phép đóng cửa trong quan hệ với các quốc gia trên thế giới. Trên cơ sở sống chung với dịch và mở cửa ra với thế giới thì nền kinh tế sẽ được phục hồi và triển vọng kinh tế thế giới phục hồi thấp nhất vào khoảng 5%. Trong đó 2 nền kinh tế lớn nhất là Mỹ và Trung Quốc cũng tăng trưởng cao hơn định mức chung của  thế giới, Nhật Bản cũng có sự phục hồi và một số nước OECD cũng có sự tăng trưởng cao hơn năm 2021.

Việt Nam có rất nhiều tín hiệu mà có thể dự báo tăng trưởng kinh tế, như là WB dự báo tăng trưởng 2022 là 6,5% có nghĩa là cao hơn năm 2021, từ đó tạo đà cho tăng trưởng năm 2025. Cùng với đó, chúng ta rút ra được nhiều kinh nghiệm trong công tác phòng chống dịch nên Chính phủ có chủ trương phát triển kinh tế và sống chung với dịch, không bắt doanh nghiệp phải đóng cửa, thực hiện 3 tại chỗ,... đây là tín hiệu rất đáng mừng.

Một tín hiệu đáng chú ý nữa, quy mô nền kinh tế Việt Nam hiện nay lớn hơn rất nhiều so với trước đây, thu nhập bình quân 3.500USD/người. Đặc biệt có khoảng 25 triệu người thuộc tầng lớp trung lưu có thu nhập gấp 2 đến 3 lần bình quân. Tầng lớp này quyết định giá cả thị trường, quyết định các vấn đề về hàng hóa có giá trị cao hay thấp, tiêu dùng có chất lượng. Đây là thị trường rất hấp dẫn đối với nhà đầu tư nước ngoài. Vì vậy, chúng ta không chỉ quan tâm đến việc phát triển thị trường xuất khẩu mà còn phải chú trọng, quan tâm đến cả thị trường trong nước.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!

Minh Lê – Đinh Phương