Luật Thương mại điện tử: Luật hoá trách nhiệm trong hoạt động livestream bán hàng

Tại Kỳ họp thứ 10, sáng 3/11, Bộ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hồng Diên, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, đã trình Quốc hội Dự án Luật Thương mại điện tử (TMĐT).

Đây là lần đầu tiên Việt Nam có một đạo luật chuyên ngành điều chỉnh toàn diện hoạt động TMĐT, trong đó livestream bán hàng và tiếp thị liên kết được xác định là hai hình thức mới cần khung pháp lý rõ ràng để bảo đảm minh bạch, bảo vệ người tiêu dùng và ngăn ngừa gian lận thương mại.

Dự thảo Luật TMĐT gồm 7 chương, 48 điều, quy định 4 mô hình hoạt động TMĐT: nền tảng kinh doanh trực tiếp, nền tảng trung gian, mạng xã hội có chức năng thương mại điện tử và nền tảng tích hợp đa dịch vụ.

Theo đó, mọi chủ thể tham gia hoạt động TMĐT đều có trách nhiệm minh bạch thông tin, báo cáo trực tuyến định kỳ, kiểm soát và xử lý thông tin vi phạm pháp luật, đồng thời lưu trữ dữ liệu giao dịch trong thời gian tối thiểu theo quy định.

Nền tảng TMĐT phải bảo đảm công khai các thông tin cơ bản về chủ sở hữu, người bán, hàng hóa – dịch vụ, cũng như điều kiện hoạt động của mình. Đặc biệt, đối với các nền tảng số quy mô lớn, dự thảo yêu cầu báo cáo trực tuyến theo thời gian thực về kết quả gỡ bỏ nội dung vi phạm pháp luật. Các sàn TMĐT phải có cơ chế tự động kiểm duyệt thông tin trước khi hiển thị, đồng thời rà soát, ngăn chặn và gỡ bỏ các nội dung sai phạm khi phát hiện hoặc khi nhận được phản ánh.

Về lưu trữ thông tin, nền tảng TMĐT phải giữ dữ liệu hàng hóa, dịch vụ đã đăng tải tối thiểu một năm, và dữ liệu hợp đồng giao dịch trong ít nhất ba năm kể từ thời điểm giao kết.

Livestream bán hàng phải xác thực danh tính, dừng phát nếu có vi phạm

Một trong những điểm nhấn của dự luật là luật hóa trách nhiệm các bên liên quan trong hoạt động livestream bán hàng – lĩnh vực đang phát triển mạnh nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Theo tờ trình của Chính phủ, các mô hình như livestream bán hàng hay tiếp thị liên kết hiện chưa có quy định điều chỉnh riêng, trong khi lượng hàng hóa, dịch vụ được giao dịch qua các kênh này rất lớn, dễ phát sinh gian lận thương mại, quảng cáo sai lệch và thất thu thuế.

Dự thảo Luật quy định, chủ quản nền tảng TMĐT có trách nhiệm xác thực danh tính người livestream theo pháp luật về định danh điện tử, công khai cơ chế kiểm soát nội dung theo thời gian thực và lưu trữ hình ảnh, âm thanh của phiên livestream tối thiểu một năm.

Đặc biệt, sàn TMĐT phải chủ động dừng phát trực tiếp, gỡ bỏ nội dung khi phát hiện livestream có dấu hiệu vi phạm pháp luật, hoặc chứa ngôn ngữ, hình ảnh, hành vi trái thuần phong mỹ tục, quảng cáo hàng hóa cấm lưu thông, hoặc các sản phẩm chưa được phép quảng cáo.

Người bán hàng phải cung cấp cho người livestream các tài liệu pháp lý chứng minh điều kiện kinh doanh, trong khi người livestream phải cung cấp thông tin định danh cho chủ nền tảng để phục vụ công tác quản lý. Người livestream không được cung cấp thông tin gian dối hoặc gây nhầm lẫn về công dụng, xuất xứ, chất lượng, giá cả, khuyến mại, chính sách bảo hành… và phải tuân thủ đúng nội dung quảng cáo đã được cơ quan có thẩm quyền xác nhận.

Dự thảo cũng yêu cầu người livestream sử dụng ngôn ngữ, hình ảnh, hành vi phù hợp với đạo đức xã hội, thuần phong mỹ tục. Trường hợp hàng hóa, dịch vụ thuộc diện phải xác nhận nội dung quảng cáo, văn bản xác nhận phải được người bán cung cấp cho người livestream trước khi phát sóng, và nộp lại cho chủ nền tảng TMĐT.

Tăng kiểm soát hoạt động tiếp thị liên kết và minh bạch dữ liệu

Bên cạnh livestream, hoạt động tiếp thị liên kết (affiliate marketing) cũng được đưa vào phạm vi điều chỉnh của Luật TMĐT.

Theo dự thảo, tổ chức cung cấp dịch vụ tiếp thị liên kết phải định danh người tham gia, giám sát hoạt động, và ngăn chặn, gỡ bỏ các liên kết quảng bá cho hàng hóa, dịch vụ vi phạm pháp luật. Người tiếp thị liên kết bị cấm đưa thông tin sai lệch, gây nhầm lẫn hoặc thực hiện quảng bá trên các nền tảng đã bị cơ quan nhà nước công bố vi phạm.

Chính phủ cho rằng, việc luật hóa hai hình thức này là cần thiết, bởi “các mô hình mới đang phát triển nhanh hơn khả năng quản lý của chính sách hiện hành”, trong khi các vụ việc gian lận qua livestream – như những buổi bán hàng trị giá hàng tỉ đồng nhưng trốn thuế, hay quảng cáo thổi phồng công dụng sản phẩm, ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng – ngày càng phổ biến.

Trình bày báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho rằng, hoạt động livestream bán hàng và tiếp thị liên kết thực chất là một hình thức quảng cáo, môi giới sản phẩm trên môi trường điện tử. Do đó, cần phân định rõ phạm vi điều chỉnh của Luật TMĐT với các luật hiện hành như Luật Quảng cáo, Luật An ninh mạng, Luật An toàn thông tin mạng, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tránh trùng lặp và bảo đảm tính thống nhất.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị bổ sung quy định chi tiết về biện pháp kiểm soát và ngăn chặn vi phạm trong livestream, làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể – người bán, người livestream, chủ nền tảng – và quy định cụ thể về chế tài xử lý, công cụ quản lý gắn với mục tiêu bảo vệ người tiêu dùng và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh.

Việc hoàn thiện Luật Thương mại điện tử không chỉ nhằm bịt “khe hở pháp lý” trong quản lý hoạt động trực tuyến, mà còn hướng tới mục tiêu lớn hơn là định hình tương lai phát triển bền vững của TMĐT Việt Nam – nơi minh bạch, an toàn và công bằng cho cả doanh nghiệp lẫn người tiêu dùng.

Thanh Phong (t/h)