M&A không còn đơn thuần là cuộc chuyển nhượng quyền sở hữu, mà đằng sau nhiều thương vụ là mục tiêu kiểm soát nguyên liệu, nhà máy, thương hiệu và hệ thống phân phối – những mắt xích có thể quyết định vị thế của doanh nghiệp trên thị trường.
Theo đó, một thương vụ M&A có thể bắt đầu bằng việc mua cổ phần của một doanh nghiệp, nhưng thứ nhà đầu tư thực sự nhắm tới đôi khi không phải chỉ là doanh thu hay lợi nhuận. Đó có thể là vùng nguyên liệu, nhà máy, công nghệ, thương hiệu, hệ thống logistics hoặc hàng nghìn điểm bán.
Khi những mắt xích này được đưa về cùng một hệ sinh thái, doanh nghiệp không chỉ mở rộng quy mô mà còn gia tăng quyền kiểm soát đối với dòng chảy hàng hóa. Vì vậy, M&A ngày càng trở thành một công cụ để doanh nghiệp tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị và củng cố vị thế trên thị trường.
Ai sở hữu doanh nghiệp, người đó sở hữu thị trường (Ảnh: Đinh Phương)
Nhà đầu tư đang mua cả chuỗi giá trị
Trong chuỗi hàng hóa, từ nguyên liệu đến tay người tiêu dùng thường phải qua nhiều công đoạn: sản xuất, chế biến, vận chuyển, phân phối và bán lẻ. Doanh nghiệp chỉ nắm một khâu thường phải phụ thuộc vào các đối tác ở những khâu còn lại. Ngược lại, doanh nghiệp kiểm soát được càng nhiều mắt xích có thể chủ động hơn về nguồn hàng, chi phí và đầu ra. Đó là lý do mà các thương vụ mua bán sáp nhập ngày càng mang tính chiến lược.
Một ví dụ điển hình là chiến lược của Masan, khi tập đoàn này nâng tỷ lệ sở hữu tại Phúc Long lên 51% sau khi chi thêm 110 triệu USD để mua thêm 31% cổ phần. Giao dịch định giá Phúc Long khoảng 355 triệu USD tại thời điểm đó, tương đương hơn 8.000 tỷ đồng. Nếu chỉ nhìn ở góc độ tài chính, đây là thương vụ đầu tư vào một chuỗi trà và cà phê.
Nhưng xét trong chiến lược hệ sinh thái, Phúc Long mang lại cho Masan một thương hiệu tiêu dùng mạnh và một mảnh ghép trong hệ thống bán lẻ mà tập đoàn đang phát triển. M&A trong trường hợp này không đơn thuần là mua thêm một doanh nghiệp, mà là mở rộng khả năng tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng.
Trong lĩnh vực nông nghiệp và chế biến thực phẩm, xu hướng kiểm soát chuỗi cũng ngày càng rõ nét. Điển hình như khi cuối năm 2025, Tập đoàn Nguyên liệu Á Châu (AIG) trở thành đối tác chiến lược của GC Food sau khi mua hơn 52,8% cổ phần doanh nghiệp này. GC Food là doanh nghiệp lớn trong lĩnh vực sản xuất nha đam và thạch dừa.
Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở tỷ lệ sở hữu, GC Food sở hữu năng lực chế biến và vị thế trong ngành nông sản, trong khi AIG hoạt động trong lĩnh vực nguyên liệu thực phẩm. Thương vụ cho thấy xu hướng doanh nghiệp mở rộng chuỗi giá trị, từ nguyên liệu sang chế biến sâu và sản phẩm cuối cùng.
Trong ngành hàng tiêu dùng, việc kiểm soát thương hiệu và hệ thống phân phối cũng ngày càng trở thành mục tiêu lớn.
Theo Grant Thornton, riêng tháng 12/2025, thị trường M&A Việt Nam ghi nhận 31 thương vụ với tổng giá trị công bố và ước tính khoảng 1,306 tỷ USD. Trong đó, lĩnh vực tiêu dùng dẫn đầu cả về số lượng và giá trị giao dịch. Đáng chú ý có thương vụ Kokuyo của Nhật Bản mua Thiên Long với giá trị ước tính khoảng 185 triệu USD, trong khi Fraser and Neave tiếp tục mua thêm cổ phần tại Vinamilk với giá trị khoảng 228 triệu USD.
Những giao dịch này cho thấy nhà đầu tư không chỉ tìm kiếm tài sản tài chính mà còn hướng đến doanh nghiệp có thương hiệu, thị phần và mạng lưới khách hàng đã được xây dựng trong nhiều năm và kiểm soát chuỗi.
Kiểm soát chuỗi cung ứng cũng là kiểm soát lợi thế cạnh tranh
Biến động giá nguyên liệu, chi phí vận tải và rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng trong những năm gần đây đã khiến nhiều doanh nghiệp thay đổi chiến lược. Theo đó, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào đối tác bên ngoài, doanh nghiệp có xu hướng đầu tư sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Một số chọn xây dựng nhà máy hoặc hệ thống logistics, trong khi những doanh nghiệp có tiềm lực lớn lựa chọn con đường nhanh hơn là M&A.
Mua một doanh nghiệp có sẵn vùng nguyên liệu giúp giảm thời gian xây dựng chuỗi cung ứng. Thâu tóm một doanh nghiệp sản xuất giúp tăng năng lực chế biến. Sở hữu một chuỗi bán lẻ hoặc thương hiệu giúp doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp thị trường.
Lợi thế lớn nhất của M&A là tốc độ, bởi thay vì mất nhiều năm xây dựng một hệ thống từ đầu, nhà đầu tư có thể tiếp cận ngay năng lực sản xuất, tập khách hàng và mạng lưới phân phối của doanh nghiệp được mua lại. Tuy nhiên, khi nhiều mắt xích quan trọng được tập trung vào một số doanh nghiệp lớn, quyền lực thị trường cũng có thể gia tăng.
Một doanh nghiệp vừa kiểm soát đầu vào, vừa nắm sản xuất và đầu ra sẽ có lợi thế vượt trội so với các đối thủ chỉ hoạt động ở một khâu. Trong một số trường hợp, các doanh nghiệp nhỏ có thể gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguyên liệu hoặc hệ thống phân phối.
Đây là lý do hoạt động M&A chịu sự giám sát của cơ quan quản lý cạnh tranh, theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, doanh nghiệp phải thực hiện thủ tục thông báo tập trung kinh tế trước khi thực hiện giao dịch nếu đáp ứng một trong các ngưỡng: tổng tài sản tại Việt Nam từ 3.000 tỷ đồng; tổng doanh thu hoặc giá trị mua vào từ 3.000 tỷ đồng; giá trị giao dịch từ 1.000 tỷ đồng; hoặc thị phần kết hợp từ 20% trở lên trên thị trường liên quan.
Các quy định này cho thấy cơ quan quản lý không chỉ quan tâm đến việc một doanh nghiệp mua lại doanh nghiệp khác, mà còn đánh giá tác động của thương vụ đối với cấu trúc cạnh tranh. Đặc biệt, một thương vụ giữa doanh nghiệp ở các khâu khác nhau trong chuỗi cung ứng vẫn có thể tạo ra ảnh hưởng đáng kể nếu giao dịch làm tăng khả năng kiểm soát đầu vào hoặc đầu ra của thị trường.
Theo quy định về tập trung kinh tế, cơ quan cạnh tranh có thể đánh giá nhiều yếu tố, bao gồm sức mạnh thị trường, khả năng kiểm soát hoặc chi phối thị trường, cũng như khả năng khách hàng và doanh nghiệp chuyển sang các nguồn cung hoặc nguồn cầu khác. Nói cách khác, M&A có thể giúp doanh nghiệp tăng hiệu quả, nhưng nếu quyền kiểm soát nguồn lực quá tập trung, thị trường cũng đứng trước nguy cơ giảm cạnh tranh, tăng độc quyền, chi phối và sở hữu.
Dòng tiền đang tìm đến những tài sản có vị trí chiến lược
Thị trường M&A Việt Nam đang bước vào giai đoạn chọn lọc hơn. Theo KPMG, trong năm 2025, Việt Nam ghi nhận hàng trăm thương vụ M&A, với tổng giá trị công bố khoảng gần 3 tỷ USD. Kể từ đầu năm 2026 đến nay, tiếp tục KPMG nhận định, M&A đang trở thành một kênh ngày càng quan trọng trong chu kỳ đầu tư mới của Việt Nam, với sự quan tâm tăng lên đối với tăng trưởng vốn, hợp tác chiến lược, chuyển giao doanh nghiệp và thâu tóm các nền tảng kinh doanh sẵn có. Nhà đầu tư cũng ngày càng đặt nặng quản trị, minh bạch, chất lượng báo cáo và kế hoạch tạo giá trị, thay vì chỉ nhìn vào tốc độ tăng trưởng.
So với giai đoạn trước, nhà đầu tư đang thận trọng hơn trong định giá. Nhưng điều này không đồng nghĩa với việc dòng tiền rút khỏi thị trường. Ngược lại, vốn đang tập trung vào các doanh nghiệp có tài sản tốt và vị trí quan trọng trong chuỗi giá trị.
Theo KPMG, các lĩnh vực bất động sản, y tế, vật liệu và công nghiệp là những nhóm ngành đáng chú ý trong năm 2025. Đặc biệt, lĩnh vực vật liệu và công nghiệp được hưởng lợi từ xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng.
Một số thương vụ lớn được công bố trong năm gồm Birch mua Eastern Real Estate với giá khoảng 365 triệu USD, Hyosung thực hiện tái cấu trúc trị giá khoảng 277 triệu USD, trong khi Ares Management mua Medlatec Group với giá khoảng 150 triệu USD. Các thương vụ lớn này đóng góp gần 1 tỷ USD vào tổng giá trị giao dịch được công bố trong 10 tháng năm 2025. Ở lĩnh vực sản xuất, SCG Packaging đã nâng tỷ lệ sở hữu tại Duy Tân Plastics từ 70% lên 100%, với giá trị khoảng 109 triệu USD cho 30% cổ phần còn lại.
Các thương vụ cho thấy một điểm chung: nhà đầu tư sẵn sàng chi tiền cho doanh nghiệp đã sở hữu năng lực sản xuất, thương hiệu, khách hàng hoặc vị trí chiến lược trong chuỗi cung ứng.
M&A vì thế không còn chỉ là cuộc chơi của những con số trên thị trường vốn. Đằng sau mỗi thương vụ có thể là một mục tiêu lớn hơn: kiểm soát vùng nguyên liệu, năng lực sản xuất, thương hiệu, hệ thống logistics hoặc kênh phân phối.
Thông điệp từ thị trường đang ngày càng rõ nét: doanh nghiệp có thể không chỉ được định giá bằng lợi nhuận hiện tại, mà còn bằng vị trí của họ trong chuỗi giá trị.Một công ty sở hữu vùng nguyên liệu có thể hấp dẫn nhà sản xuất. Một doanh nghiệp có nhà máy tốt có thể trở thành mục tiêu của tập đoàn lớn. Một thương hiệu có hệ thống phân phối rộng có thể là con đường nhanh nhất để nhà đầu tư bước vào thị trường mới.
Trong cuộc đua này, người mua doanh nghiệp không chỉ mua doanh thu hay tài sản trên bảng cân đối kế toán. Họ đang mua quyền kiểm soát những mắt xích quan trọng của dòng chảy hàng hóa. Và khi chuỗi cung ứng ngày càng trở thành lợi thế cạnh tranh, ai nắm được mắt xích quan trọng hơn sẽ có nhiều cơ hội định hình cuộc chơi trên thị trường hơn.
Phượng Hòa