Mâm cỗ chay chế biến sẵn được rao bán rộng rãi trên mạng xã hội với giá từ vài trăm nghìn đến khoảng 2 triệu đồng. Trong khi thực đơn ngày càng phong phú, thông tin về nguyên liệu, nơi chế biến và trách nhiệm khi xảy ra ngộ độc vẫn khá mờ nhạt.
Mâm cỗ chay phủ kín mạng xã hội
Càng sát Rằm tháng Bảy, dịch vụ đặt cỗ chay càng xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội. Chỉ cần tìm kiếm các cụm từ “cỗ chay Rằm tháng Bảy”, “mâm cúng Vu Lan” hay “cỗ chay giao tận nhà”, người mua có thể bắt gặp hàng loạt bài rao trong các hội nhóm nội trợ, khu dân cư và trang bán đồ ăn tại Hà Nội.
Người bán có đủ hình thức, từ nhà hàng, quán chay, bếp ăn online đến cá nhân nhận nấu tại nhà. Có nơi bán theo mâm cố định, nơi cho khách tự chọn món hoặc thay đổi thực đơn theo ngân sách. Một số người nhận làm trọn gói gồm cỗ chay, xôi chè, hoa quả, nhang đèn và đồ trang trí; kèm dịch vụ giao tận nhà, cho mượn bát đĩa hoặc giảm giá nếu đặt sớm.
Giá bán cũng được chia thành nhiều nấc. Mâm cơ bản từ 380.000-600.000 đồng thường có 5-7 món như xôi, nem chay, giò nấm, rau củ xào, nộm và canh. Trên Facebook, các combo 490.000 đồng, 550.000 đồng, 750.000 đồng và 950.000 đồng xuất hiện khá phổ biến.
Mâm từ 8-12 món, sử dụng hạt sen, rong biển, nấm hoặc trình bày theo yêu cầu có giá khoảng 1-1,2 triệu đồng; một số mâm cầu kỳ được niêm yết tới 2 triệu đồng. Người bán còn tách riêng từng món như gà chay, cá chay, giò nấm, nem, xôi, chè hoặc rau câu tạo hình hoa sen.
Anh Hoàng Công, chủ một quán chay tại Hà Nội, cho biết mâm cỗ của quán có giá khoảng 500.000-600.000 đồng, tùy số lượng và loại món. Những ngày sát Rằm, lượng khách đặt hàng tăng, nhiều gia đình chủ động chốt đơn sớm để chọn giờ giao phù hợp. Quán cũng phải giới hạn số mâm nhận trong ngày để bảo đảm thời gian chế biến.
Mâm cỗ chay phủ kín mạng xã hội
Ở phía người mua, sự tiện lợi là lý do chính khiến cỗ chay làm sẵn được lựa chọn. Chị H., sống tại phường Yên Nghĩa, Hà Nội, cho biết gia đình đặt một mâm khoảng 700.000 đồng vì không có thời gian chuẩn bị nhiều món. Tuy nhiên, phần lớn bài rao chị tham khảo chỉ giới thiệu thực đơn, giá và hình thức trang trí.
“Nhìn ảnh thì mâm nào cũng đẹp nhưng tôi không biết đồ được nấu tại cửa hàng hay trong bếp gia đình, nguyên liệu mua ở đâu và làm từ lúc nào. Cuối cùng, tôi phải chọn nơi người quen từng đặt”, chị H. nói.
Thực tế, hình ảnh quảng cáo thường được đầu tư bắt mắt, tập trung vào cách tạo hình hoa sen, phối màu ngũ sắc và những món có tên hấp dẫn. Trong khi đó, thông tin đi kèm chủ yếu dừng ở số món, giá bán, số người ăn và thời gian giao hàng.
Không ít bài đăng không thể hiện tên đầy đủ của người kinh doanh, địa chỉ nơi chế biến, nguồn gốc nguyên liệu, thời điểm hoàn thành món ăn hoặc hướng dẫn bảo quản. Khách thường đặt qua tin nhắn, chuyển khoản vào tài khoản cá nhân rồi nhận đồ qua shipper. Căn cứ xác định giao dịch có khi chỉ còn vài đoạn hội thoại và biên lai chuyển tiền.
Khoảng trống lớn nhất nằm ở nhóm bếp nhận nấu tại nhà. Người mua có thể nhìn thấy mâm cỗ hoàn chỉnh qua ảnh nhưng khó biết điều kiện khu vực chế biến, số lượng đơn được thực hiện cùng lúc hay món ăn được nấu trong ngày hoặc chuẩn bị từ hôm trước.
Cỗ chay cũng không đồng nghĩa với ít rủi ro hơn cỗ mặn. Nấm, đậu phụ, rau củ, giò chả chay, thực phẩm giả thịt, các món chiên xào và nước sốt đều có thể mất an toàn nếu nguyên liệu không bảo đảm, chế biến không sạch hoặc bảo quản sai nhiệt độ.
Trong ngày cao điểm, một bếp có thể nhận hàng chục mâm và phải chế biến từ sớm. Món ăn sau đó tiếp tục trải qua thời gian chờ đóng hộp, vận chuyển và bày cúng. Nếu người bán không ghi rõ giờ chế biến, thời hạn sử dụng và cách bảo quản, người mua gần như phải tự ước lượng món ăn còn an toàn trong bao lâu.
Rủi ro truy xuất nguồn gốc còn tập trung ở nhóm thực phẩm “giả mặn”. Giò, chả, tôm, cá, sườn hoặc thịt chay thường được mua dưới dạng chế biến sẵn rồi chiên, hấp hoặc nấu lại. Nếu người bán không lưu bao bì, hóa đơn và thông tin nhà cung cấp, việc xác định nguyên liệu gây ra sự cố sẽ rất khó khăn.
Bán tại nhà không đồng nghĩa được miễn trách nhiệm
Luật sư Nguyễn Mạnh Hùng, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, cho biết Nghị định 15/2018/NĐ-CP quy định một số cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ không thuộc diện phải có Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm.
Tuy nhiên, việc được miễn giấy chứng nhận không đồng nghĩa người bán được miễn các điều kiện bảo đảm an toàn hoặc trách nhiệm pháp lý khi xảy ra sự cố.
Theo luật sư Hùng, Luật An toàn thực phẩm quy định cơ sở nhỏ lẻ vẫn phải có đủ nước đạt quy chuẩn; sử dụng trang thiết bị, nguyên liệu, phụ gia và vật liệu chứa đựng phù hợp. Người trực tiếp chế biến phải tuân thủ yêu cầu về sức khỏe, kiến thức và thực hành an toàn thực phẩm.
Cơ sở còn phải duy trì điều kiện vệ sinh và lưu giữ thông tin mua bán để có thể truy xuất nguồn gốc. Đối với dịch vụ ăn uống, nguyên liệu phải rõ xuất xứ; thực phẩm sống và chín được bảo quản riêng; quá trình chế biến phải hạn chế nguy cơ ô nhiễm chéo.
“Dù mâm cỗ được làm tại nhà hàng, bếp ăn online hay căn bếp gia đình, tổ chức, cá nhân trực tiếp chế biến và kinh doanh vẫn phải chịu trách nhiệm về thực phẩm do mình cung cấp. Việc bán qua mạng xã hội hoặc giao hàng qua shipper không làm thay đổi trách nhiệm này”, luật sư Hùng phân tích.
Đối với thực phẩm đã qua chế biến không bao gói sẵn, cơ sở kinh doanh phải bảo vệ sản phẩm khỏi côn trùng, bụi bẩn và các yếu tố gây ô nhiễm; dụng cụ chứa đựng phải được làm sạch, đồng thời có thông tin về xuất xứ và ngày sản xuất.
Khi phát hiện thực phẩm không bảo đảm an toàn, người kinh doanh phải ngừng bán, thông báo cho người tiêu dùng và phối hợp với cơ quan chức năng thu hồi, xử lý sản phẩm. Nếu xảy ra ngộ độc, người bán phải báo cáo, hợp tác điều tra, truy xuất nguồn gốc và khắc phục hậu quả.
Luật sư Nguyễn Mạnh Hùng cho biết Luật An toàn thực phẩm quy định tổ chức, cá nhân kinh doanh phải bồi thường thiệt hại khi thực phẩm mất an toàn do mình cung cấp gây ra. Tùy tính chất, mức độ và hậu quả, người vi phạm còn có thể bị xử phạt hành chính hoặc xem xét trách nhiệm hình sự.
Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cũng quy định người mua có quyền được cung cấp thông tin chính xác về người kinh doanh, nguồn gốc hàng hóa và nội dung giao dịch; được cung cấp hóa đơn, chứng từ và yêu cầu bồi thường nếu sản phẩm không bảo đảm an toàn.
Tuy nhiên, khó khăn thường xuất hiện ở khâu chứng minh. Người mua cần xác định đã đặt mâm cỗ của ai, thời điểm nhận và sử dụng, những người cùng ăn, triệu chứng xuất hiện sau bữa ăn và món ăn bị nghi ngờ. Nếu chỉ đặt qua tài khoản không có tên thật, thanh toán bằng tiền mặt và không lưu chứng từ, việc xác minh trách nhiệm sẽ khó khăn hơn.
“Người tiêu dùng nên lưu bài quảng cáo, tin nhắn chốt thực đơn, xác nhận chuyển khoản, số điện thoại và địa chỉ người bán. Đây là những căn cứ quan trọng để bảo vệ quyền lợi nếu món ăn không bảo đảm an toàn”, luật sư Hùng khuyến cáo.
Khi nhận hàng, người mua cần kiểm tra hộp đựng, mùi, màu sắc và tình trạng món ăn; hỏi rõ thời gian chế biến, cách bảo quản và nguồn gốc các loại giò, chả, thịt chay làm sẵn. Nếu nhiều người cùng xuất hiện triệu chứng bất thường, gia đình cần giữ lại thức ăn thừa, bao bì, đến cơ sở y tế và thông báo cho cơ quan chức năng để xác minh nguyên nhân.
Một mâm cỗ đẹp và giao đúng giờ mới chỉ đáp ứng phần bề nổi của dịch vụ. Người mua còn cần biết ai đứng sau căn bếp, nguyên liệu đến từ đâu và ai chịu trách nhiệm nếu món ăn không an toàn. Khi những thông tin này vẫn bị che khuất sau một tài khoản mạng xã hội, khoản tiền lên tới hàng triệu đồng chưa chắc đã mua được sự an tâm.
Anh Đào