Tại Ô Quan Chưởng, cửa ô cổ duy nhất còn lại của kinh thành Thăng Long, nghi thức mở cửa đầu xuân không chỉ là hoạt động văn hóa trong chương trình “Tết Việt - Tết Phố”. Đó còn là dịp để Hà Nội tự soi chiếu cách mình ứng xử với lịch sử giữa nhịp phát triển không ngừng của một đô thị hiện đại.
Sáng đầu xuân, khi cánh cửa Ô Quan Chưởng mở ra trong tiếng trống rền vang, giữa những lớp người đứng kín con phố nhỏ, không khí như chậm lại. Trong khoảnh khắc ấy, người ta không chỉ chứng kiến một hoạt động văn hóa tái hiện, mà còn cảm nhận được sự giao thoa của thời gian. Phía trước là dòng xe, nhịp sống đô thị thế kỷ XXI; phía sau là bóng dáng kinh thành xưa, nơi mỗi cánh cửa thành từng mang ý nghĩa của kỷ cương và bảo vệ.
Ảnh minh họa
Ô Quan Chưởng, tên chữ là Đông Hà Môn, được xây dựng vào đầu thế kỷ XIX dưới triều Nguyễn, trên nền một cửa ô cũ của thành Thăng Long. Đây là cửa ô duy nhất còn tồn tại trong hệ thống cửa thành từng bao quanh kinh đô. Trải qua nhiều biến động lịch sử, đặc biệt trong quá trình phá dỡ thành lũy và tái cấu trúc không gian đô thị cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, hầu hết các cửa ô khác đã không còn giữ được nguyên trạng. Sự tồn tại của Ô Quan Chưởng vì thế không chỉ là một chi tiết kiến trúc, mà là chứng tích hiếm hoi của cấu trúc đô thị cổ giữa lòng Hà Nội.
Trong lịch sử, việc đóng - mở cửa thành không phải là nghi thức lễ hội theo nghĩa hiện đại, mà là một thực hành quản lý đô thị. Cửa ô được mở vào ban ngày để người dân, thương nhân qua lại; đóng vào ban đêm nhằm bảo đảm an ninh. Sau những ngày Tết, khi sinh hoạt thường nhật trở lại, cửa thành mở ra đón dòng người và hàng hóa. Dù không có ghi chép cụ thể về một “Lễ Mở cửa Ô” như ngày nay, việc mở cửa mang ý nghĩa nghi thức, đánh dấu nhịp vận hành của kinh thành. Chính từ nền tảng lịch sử ấy, nghi thức đầu xuân hiện nay được tổ chức như một sự tái hiện mang tính biểu tượng, gợi lại tinh thần trật tự và sinh khí của Thăng Long xưa.
Tuy nhiên, điều đáng suy ngẫm không nằm ở phần tái hiện, mà ở bối cảnh diễn ra nghi thức. Hà Nội hôm nay là một siêu đô thị đang mở rộng nhanh chóng. Những khu vực từng là ngoại vi nay đã trở thành trung tâm mới; những không gian cũ liên tục được cải tạo, nâng cấp. Quá trình ấy là tất yếu của phát triển. Nhưng phát triển luôn đặt ra câu hỏi về mối quan hệ với ký ức.
Sự biến mất của nhiều cửa ô trong lịch sử không phải là kết quả của một quyết định đơn lẻ, mà là hệ quả của nhiều giai đoạn chuyển đổi. Khi người Pháp quy hoạch lại Hà Nội, một phần thành lũy bị phá bỏ để mở đường và xây dựng khu phố mới. Sau này, các đợt mở rộng đô thị tiếp tục làm thay đổi cấu trúc không gian cũ. Đô thị cần thích nghi với nhu cầu dân cư và kinh tế, nhưng mỗi thay đổi đều để lại khoảng trống ký ức. Khi những cánh cửa vật chất không còn, ranh giới biểu tượng giữa “trong” và “ngoài”, giữa “kinh thành” và “ngoại vi” cũng dần mờ đi.
Chính vì thế, mỗi lần Ô Quan Chưởng mở cửa trong nghi thức đầu xuân, Hà Nội như được nhắc rằng thành phố này từng có một cấu trúc chặt chẽ, nơi mỗi cánh cửa là một điểm kiểm soát, một biểu tượng của trật tự. Trong đời sống hiện đại, thành phố không còn tường thành, nhưng vẫn cần những “ranh giới” tinh thần, những giá trị cốt lõi giúp định hình bản sắc.
Một đô thị chỉ phát triển theo chiều ngang, theo tốc độ và quy mô, rất dễ đánh mất chiều sâu. Những tòa nhà mới có thể thay đổi diện mạo thành phố chỉ trong vài năm, nhưng ký ức tích lũy hàng thế kỷ không thể tái tạo nhanh chóng. Di sản vì thế không phải là thứ để hoài niệm, mà là nguồn lực văn hóa - xã hội giúp thành phố giữ được bản sắc trong quá trình hội nhập.
Điểm đáng chú ý của Lễ Mở cửa Ô là sự tham gia của cộng đồng. Không gian nghi lễ không bị đóng kín trong phạm vi sân khấu hóa, mà mở ra cho người dân địa phương, nghệ nhân và các câu lạc bộ văn hóa truyền thống cùng tham dự. Khi cộng đồng trở thành chủ thể, di sản có cơ hội “sống” thay vì chỉ được trưng bày. Bảo tồn trong trường hợp này không phải là đóng băng, mà là tạo điều kiện để giá trị truyền thống được tiếp nối qua trải nghiệm thực tế.
Song, sự tái hiện nghi thức đầu xuân cũng đặt ra yêu cầu về tính bền vững. Một nghi lễ chỉ có ý nghĩa lâu dài khi nó gắn với chiến lược bảo tồn tổng thể. Di sản không thể được nhắc đến bằng ngôn ngữ tôn vinh trong lễ hội, nhưng lại bị xem nhẹ trong quy hoạch và đầu tư. Mỗi quyết định liên quan đến không gian lịch sử cần được cân nhắc trên cơ sở đánh giá đầy đủ giá trị văn hóa, chứ không chỉ hiệu quả kinh tế trước mắt.
Hà Nội có lợi thế đặc biệt: chiều dày lịch sử hơn một nghìn năm. Ít đô thị nào trong khu vực sở hữu tầng tầng lớp lớp di sản như vậy, từ di tích Hoàng thành Thăng Long, khu phố cổ, đến hệ thống đình, đền, chùa, và cả những dấu tích thành lũy. Nhưng lợi thế chỉ trở thành sức mạnh khi được quản trị bằng tầm nhìn dài hạn. Nếu không, di sản có thể bị phân mảnh, bị lấn át bởi các lợi ích ngắn hạn.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi nhiều thành phố trên thế giới dần giống nhau bởi những khối kiến trúc hiện đại, chính các yếu tố lịch sử tạo nên sự khác biệt. Du khách tìm đến Hà Nội không chỉ vì những tiện nghi mới, mà còn vì không gian phố cổ, vì những câu chuyện gắn với từng con phố, từng cánh cổng. Di sản, xét đến cùng, cũng là nguồn lực phát triển kinh tế nếu được khai thác một cách có trách nhiệm.
Lễ Mở cửa Ô vì thế có thể được nhìn như một phép thử về tư duy quản trị di sản. Nghi thức mở cửa là biểu tượng của khởi đầu, nhưng khởi đầu ấy sẽ dẫn đến đâu phụ thuộc vào cách thành phố lựa chọn con đường phát triển. Mở cửa không chỉ để đón mùa xuân, mà còn để mở ra đối thoại giữa quá khứ và hiện tại.
Trong khoảnh khắc cánh cửa mở ra, người ta dễ xúc động bởi âm thanh trống chiêng, bởi hình ảnh đoàn rước và trang phục truyền thống. Nhưng sau những ấn tượng thị giác và thính giác ấy, điều còn lại là câu hỏi về trách nhiệm. Trách nhiệm của cơ quan quản lý trong việc bảo vệ di sản; trách nhiệm của nhà quy hoạch trong việc cân bằng giữa bảo tồn và phát triển; trách nhiệm của mỗi cư dân trong việc tôn trọng không gian lịch sử mình đang sống.
Đô thị hóa là xu thế không thể đảo ngược. Hà Nội cần hạ tầng hiện đại, cần không gian mới cho kinh tế và dịch vụ. Nhưng một thành phố chỉ thực sự bền vững khi biết đặt phát triển trên nền tảng ký ức. Mỗi khi một công trình lịch sử được gìn giữ, đó không chỉ là bảo vệ một mảng tường cũ, mà là bảo vệ khả năng kể chuyện của thành phố về chính mình.
Xuân luôn gắn với khởi đầu và hy vọng. Lễ Mở cửa Ô đầu năm vì thế mang ý nghĩa tượng trưng cho sự mở ra của một chu trình mới. Nhưng nếu chỉ dừng ở biểu tượng, nghi thức sẽ nhanh chóng trôi qua như một sự kiện theo mùa. Ý nghĩa thực sự của nó nằm ở khả năng khơi gợi suy tư lâu dài: thành phố này sẽ mở những cánh cửa nào cho tương lai, và sẽ giữ lại những cánh cửa nào của quá khứ.
Ô Quan Chưởng tồn tại đến hôm nay là một lời nhắc rằng phát triển và bảo tồn không nhất thiết phải loại trừ nhau. Cánh cửa ấy không còn chức năng phòng thủ, nhưng nó giữ vai trò khác, neo giữ ký ức tập thể của người Hà Nội. Mỗi mùa xuân, khi cánh cửa được mở ra, thành phố như được nhắc rằng mình không chỉ là một không gian địa lý, mà là một thực thể văn hóa.
Mở cửa Ô, vì thế, không chỉ là mở một công trình kiến trúc cổ. Đó là mở lại mạch nối giữa các lớp thời gian, mở ra cơ hội để Hà Nội phát triển với chiều sâu của một đô thị ngàn năm. Và quan trọng hơn, đó là lời nhắc rằng một thành phố chỉ có thể đi xa khi biết giữ gìn những gì đã làm nên căn cốt của mình.
Đình Sáng