Mỹ áp thuế 12,5% với hàng hóa Việt Nam, rủi ro còn tiềm ẩn?. Mặc dù chi phí xuất khẩu gia tăng và một số ngành chịu sức ép cạnh tranh lớn hơn, các chuyên gia cho rằng cấu trúc xuất khẩu của Việt Nam vẫn giữ được lợi thế nhờ danh mục miễn trừ rộng và xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu.
Thuế Điều 301 thay thế thuế tạm thời
Từ ngày 24/7/2026 (giờ Mỹ), chính quyền Mỹ chính thức áp dụng thuế nhập khẩu theo Điều 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 đối với hàng hóa từ 60 nền kinh tế, thay thế mức thuế tạm thời theo Điều 122 đã hết hiệu lực sau thời hạn 150 ngày. Chính sách mới bao phủ khoảng 99,4% tổng kim ngạch nhập khẩu vào Mỹ và được xây dựng trên cơ sở kết luận điều tra của Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) về vấn đề lao động cưỡng bức. Sau khi thuế theo Đạo luật IEEPA bị Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ hồi tháng 2/2026, Điều 301 trở thành công cụ pháp lý dài hạn, có chu kỳ rà soát 4 năm một lần và khó bị đảo ngược hơn.
Theo đó, USTR chia 60 nền kinh tế thành hai nhóm. Nhóm 17 nền kinh tế chịu thuế 10% gồm Canada, Mexico, Liên minh châu Âu (EU), Anh cùng một số nước Đông Nam Á như Malaysia, Indonesia và Campuchia - những quốc gia đã xây dựng cơ chế kiểm soát lao động cưỡng bức hoặc ký các Hiệp định Thương mại Đối ứng (ART) với Mỹ. Trong khi đó, Việt Nam nằm trong nhóm 43 nền kinh tế chịu thuế 12,5%, cùng với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan và Philippines do chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chí mà USTR đặt ra.
Việt Nam hiện chưa ký Hiệp định Thương mại Đối ứng (ART) với Mỹ. Vì vậy, đối với các mặt hàng thuộc phạm vi điều chỉnh, doanh nghiệp Việt Nam phải chịu thuế MFN hiện hành cộng thêm 12,5% thuế Điều 301, trong khi một số đối tác khác được áp dụng cơ chế "net of MFN", tức mức 10% hoặc 12,5% đã bao gồm thuế MFN.
So với giai đoạn áp dụng Điều 122, mức thuế mới khiến chi phí xuất khẩu của doanh nghiệp Việt Nam tăng thêm khoảng 2,5 điểm phần trăm và làm giảm một phần lợi thế cạnh tranh về giá so với Malaysia, Indonesia hay Campuchia, đặc biệt trong những ngành có biên lợi nhuận thấp.
Tuy nhiên, chuyên gia tại Mirae Asset Việt Nam cho rằng mức thuế mới không làm thay đổi căn bản cấu trúc xuất khẩu của Việt Nam. Nguyên nhân là khoảng một nửa kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ vẫn thuộc diện miễn trừ theo Phụ lục A (Annex A) của USTR, tập trung vào các nhóm điện tử, máy tính, bán dẫn và thiết bị viễn thông. Đây đều là những lĩnh vực đóng vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu và được Mỹ miễn thuế nhằm tránh gián đoạn sản xuất cũng như hạn chế áp lực lạm phát trong nước.
Tuy nhiên, đây chưa phải là kịch bản quá tiêu cực. Mức thuế hiện tại vẫn thấp hơn đáng kể so với mức 20% từng được áp dụng theo IEEPA trước đây và Việt Nam vẫn duy trì lợi thế tương đối so với Trung Quốc khi hàng hóa nước này tiếp tục phải cộng dồn nhiều lớp thuế Điều 301 trước đây, đưa tổng mức thuế lên khoảng trên 35%. Điều này giúp xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng theo chiến lược "China+1" chưa bị đảo ngược.
Xuất khẩu chịu thêm sức ép cạnh tranh
Theo phân tích của Mirae Asset, ảnh hưởng của chính sách thuế mới không đồng đều mà phụ thuộc vào đặc điểm từng ngành hàng, mức độ phụ thuộc vào thị trường Mỹ cũng như khả năng được miễn trừ. Các ngành chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất gồm dệt may, da giày, gỗ nội thất và thủy sản do có tỷ trọng xuất khẩu sang Mỹ lớn, biên lợi nhuận tương đối thấp và không nằm trong danh mục miễn trừ của USTR.
Đối với dệt may, mức thuế 12,5% khiến doanh nghiệp Việt Nam mất khoảng 2,5% lợi thế giá so với các đối thủ như Bangladesh, Campuchia và Indonesia - những quốc gia chỉ chịu mức thuế 10%. Trong bối cảnh biên lợi nhuận ngành chỉ dao động khoảng 3-10%, phần chênh lệch này có thể ảnh hưởng đáng kể tới khả năng cạnh tranh cũng như lợi nhuận của các doanh nghiệp có tỷ trọng xuất khẩu lớn sang Mỹ.
Ngành da giày cũng đối mặt áp lực tương tự khi các thương hiệu quốc tế như Nike hay Adidas có xu hướng siết chặt chi phí gia công. Mirae Asset nhận định các đơn hàng gia công cơ bản có nguy cơ dịch chuyển sang các quốc gia có mức thuế thấp hơn trong khu vực.
Đối với ngành gỗ và nội thất, tác động còn lớn hơn do Mỹ hiện chiếm trên 55% kim ngạch xuất khẩu toàn ngành. Ngoài việc chịu thuế Điều 301, một số sản phẩm nội thất còn chịu thêm thuế theo Điều 232, làm gia tăng đáng kể chi phí xuất khẩu.
Ngành thủy sản được đánh giá chịu ảnh hưởng ở mức nhẹ hơn. Thuế Điều 301 được cộng thêm vào các loại thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp hiện hành, khiến doanh nghiệp xuất khẩu cá tra và tôm sang Mỹ chịu áp lực cạnh tranh lớn hơn từ các đối thủ như Ấn Độ hay Ecuador.
Trong khi đó, nhóm thép, nhôm và đồng gần như không chịu tác động trực tiếp từ Điều 301 do vẫn áp dụng cơ chế riêng theo Điều 232 về an ninh quốc gia. Mirae Asset cho rằng các doanh nghiệp thép sẽ tiếp tục hưởng lợi nhiều hơn từ nhu cầu đầu tư công và tiêu thụ nội địa thay vì xuất khẩu sang Mỹ.
Ở chiều ngược lại, nhóm công nghệ tiếp tục là điểm sáng lớn nhất. Theo Phụ lục A của USTR, toàn bộ nhóm điện tử, máy tính, thiết bị viễn thông và bán dẫn được miễn áp dụng thuế Điều 301. Đây là nhóm hàng chiếm khoảng 49% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ. Việc được miễn thuế giúp chuỗi cung ứng của các tập đoàn FDI như Samsung, Intel hay Foxconn không bị gián đoạn, đồng thời duy trì sức hấp dẫn của Việt Nam trong chiến lược đa dạng hóa sản xuất toàn cầu.
Nhóm bán dẫn và viễn thông cũng được hưởng lợi từ khoảng cách thuế rất lớn giữa Việt Nam và Trung Quốc. Theo Mirae Asset, điều này sẽ tiếp tục thúc đẩy làn sóng đầu tư "China+1", tạo điều kiện thu hút thêm các dự án công nghệ cao.
Ngoài ra, nhiều nhóm hàng như nông sản thô, năng lượng, phân bón hay các doanh nghiệp sản xuất phục vụ thị trường nội địa cũng chịu ảnh hưởng rất hạn chế nhờ nằm trong danh mục miễn trừ hoặc không chịu tác động trực tiếp từ chính sách thuế mới.
Việt Nam vẫn còn dư địa duy trì lợi thế xuất khẩu
Mặc dù chính sách thuế mới làm gia tăng chi phí đối với một số ngành xuất khẩu, triển vọng xuất khẩu của Việt Nam trong giai đoạn 2026 vẫn tích cực khi khoảng 45-50% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ nằm ngoài phạm vi áp thuế Điều 301, chủ yếu là nhóm điện tử, công nghệ cao, AI và bán dẫn - những ngành đang đóng vai trò dẫn dắt tăng trưởng xuất khẩu và thu hút FDI.
Mức thuế 12,5% của Việt Nam cũng không chênh lệch quá lớn so với nhiều đối thủ cạnh tranh trong khu vực, đồng thời vẫn thấp hơn đáng kể so với tổng mức thuế mà hàng hóa Trung Quốc phải chịu. Điều này tiếp tục tạo dư địa cho chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.
Ngoài ra, Việt Nam vẫn sở hữu nhiều lợi thế nền tảng như vị trí địa lý thuận lợi, môi trường chính trị ổn định, mạng lưới hiệp định thương mại tự do rộng cùng khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Đặc biệt, chính sách mới không làm thay đổi xu hướng dịch chuyển đầu tư theo chiến lược "China+1", đặc biệt đối với các lĩnh vực điện tử, bán dẫn và công nghệ cao.
Dù chính sách thuế Điều 301 tạo thêm áp lực cạnh tranh, đây cũng là động lực để Việt Nam đẩy nhanh quá trình nâng cấp chuỗi cung ứng và hoàn thiện khung pháp lý nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn thương mại quốc tế. Ngay trước thời điểm Mỹ áp dụng thuế mới, Việt Nam đã ban hành Nghị định 292/2026/NĐ-CP về kiểm soát hàng hóa có sử dụng lao động cưỡng bức nhằm đáp ứng các yêu cầu từ USTR. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm cải thiện môi trường thương mại và tạo cơ sở cho các đợt rà soát thuế trong tương lai.
Như vậy, rủi ro lớn nhất hiện nay không nằm ở mức thuế tuyệt đối mà ở khả năng doanh nghiệp đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe về truy xuất nguồn gốc, lao động, sở hữu trí tuệ và chuỗi cung ứng bền vững. Trong bối cảnh cơ chế thuế Điều 301 được thiết kế với chu kỳ rà soát bốn năm, việc hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực tuân thủ và tăng tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa sẽ là yếu tố quyết định giúp Việt Nam cải thiện vị thế trong các kỳ đánh giá tiếp theo.
Ngoài cuộc điều tra về lao động cưỡng bức đã có kết luận, USTR hiện tiếp tục mở các cuộc điều tra mới liên quan đến sở hữu trí tuệ, trong đó nhắm trực tiếp tới Việt Nam, cùng vấn đề dư thừa công suất đối với 13 nền kinh tế, bao gồm Việt Nam. Đây được xem là những yếu tố có thể dẫn tới các biện pháp thương mại bổ sung trong thời gian tới nếu kết quả điều tra bất lợi.
Trung Anh