Ngăn 'giang hồ mạng' trục lợi từ hàng triệu người theo dõi

Từ kêu gọi từ thiện đến quảng cáo, bán hàng, một số người có hàng triệu lượt theo dõi đã biến sự nổi tiếng trên mạng thành nguồn thu lớn. Đại biểu Quốc hội đề nghị nhận diện rõ phương thức, thủ đoạn và trách nhiệm quản lý để không tiếp tục xuất hiện những trường hợp tương tự Huấn “Hoa Hồng”, Hải “Sapa TV”.

Lòng tin trên mạng trở thành công cụ kinh doanh

Sáng 28/8, tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về công tác dân nguyện tháng 7/2026, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải đề cập việc một số nhân vật có ảnh hưởng lớn trên mạng xã hội vừa bị cơ quan công an khởi tố.

Theo bà Nguyễn Thanh Hải, việc xử lý các trường hợp như Huấn “Hoa Hồng”, Hải “Sapa TV” cho thấy tinh thần thượng tôn pháp luật, không có vùng cấm và không để tồn tại khoảng trống pháp lý. Không gian mạng không phải khu vực miễn trừ trách nhiệm, còn người có lượng theo dõi lớn cũng không thể đứng ngoài các quy định về kinh doanh, quảng cáo, kế toán, thuế hay hoạt động từ thiện.

Từ những vụ việc đang được điều tra, cử tri đặt câu hỏi vì sao một số cá nhân có thể nhanh chóng tạo dựng ảnh hưởng, huy động số tiền từ thiện lớn và bán hàng với doanh thu hàng chục tỷ đồng. Điều đáng chú ý là phần lớn người theo dõi không biết rõ quy trình vận hành phía sau các kênh này, nhưng vẫn sẵn sàng chuyển tiền hoặc mua sản phẩm dựa trên sự tin tưởng dành cho người xuất hiện trước ống kính.

Với các tài khoản sở hữu hàng triệu người theo dõi, mỗi video, phiên phát trực tiếp hay bài đăng đều có khả năng tiếp cận lượng khách hàng lớn. Khi hình ảnh cá nhân được xây dựng trong thời gian dài thông qua những nội dung về cuộc sống, giúp đỡ người khó khăn, giới thiệu văn hóa hoặc đặc sản địa phương, người xem dễ hình thành cảm giác gần gũi và tin cậy.

Từ sự tin cậy ấy, người nổi tiếng trên mạng có thể chuyển sang bán hàng, giới thiệu sản phẩm hoặc kêu gọi đóng góp mà không phải trải qua quá trình xây dựng thương hiệu theo cách truyền thống. Danh tiếng cá nhân dần trở thành một dạng “tài sản” kinh doanh, còn lượng người theo dõi trở thành tệp khách hàng có sẵn.

Ranh giới giữa nội dung chia sẻ và hoạt động thương mại vì thế ngày càng mờ. Một video giới thiệu cuộc sống vùng cao có thể đồng thời quảng bá thực phẩm; một buổi trao quà từ thiện có thể góp phần củng cố hình ảnh cá nhân; còn một phiên livestream bán hàng lại dựa chính vào niềm tin được tích lũy từ những nội dung trước đó.

Người mua trong nhiều trường hợp không kiểm tra hồ sơ công bố, nguồn gốc nguyên liệu hay chủ thể chịu trách nhiệm về sản phẩm. Họ lựa chọn hàng hóa vì tin rằng người bán có danh tiếng, thường xuyên làm từ thiện hoặc được nhiều người biết đến sẽ không đánh đổi uy tín để kinh doanh hàng kém chất lượng.

Theo bà Nguyễn Thanh Hải, cần làm rõ phương thức kêu gọi, tiếp nhận và sử dụng tiền từ thiện của những người có ảnh hưởng trên mạng. Vấn đề không chỉ nằm ở số tiền được huy động, mà còn ở cơ chế kiểm soát dòng tiền, việc công khai thu – chi và khả năng kiểm chứng của người đóng góp.

Trong khi các vụ án liên quan vẫn được cơ quan chức năng điều tra, bà Hải đề nghị công khai những hành vi vi phạm sau khi có kết luận để người dân nhận diện rõ thủ đoạn, xem xét lại cách đặt lòng tin và thận trọng hơn khi chuyển tiền cho các cá nhân trên mạng.

Không thể lấy lượng người theo dõi bảo chứng cho hàng hóa

Bên cạnh hoạt động từ thiện, việc sử dụng sức ảnh hưởng để kinh doanh hàng hóa cũng đặt ra nhiều vấn đề đối với quyền lợi người tiêu dùng. Một số nhân vật trên mạng vừa sản xuất nội dung, vừa quảng cáo, phân phối và trực tiếp bán sản phẩm cho người theo dõi.

Khác với quảng cáo truyền thống, cách bán hàng này thường được lồng vào câu chuyện đời sống hoặc trải nghiệm cá nhân. Người bán có thể giới thiệu sản phẩm như món đồ mình thường dùng, đặc sản quen thuộc của địa phương hoặc hàng hóa đã được tự mình kiểm tra. Cách kể chuyện tự nhiên khiến người xem khó nhận ra ranh giới giữa chia sẻ thông tin và quảng cáo thương mại.

Khi xuất hiện trong các phiên phát trực tiếp, sản phẩm còn được gắn với những lời mời gọi như số lượng có hạn, giá ưu đãi chỉ áp dụng trong thời gian ngắn hoặc hàng được chính người nổi tiếng lựa chọn. Áp lực phải quyết định nhanh khiến người mua ít có thời gian đối chiếu giá, kiểm tra nhãn hàng hóa và xác minh nguồn gốc.

Những vụ việc vừa bị phát hiện cho thấy hàng hóa được quảng cáo có thể không đúng với nguồn gốc, chất lượng hoặc công dụng thực tế. Trong đó có nước hoa và sản phẩm thịt trâu được giới thiệu gắn với hình ảnh “đặc sản Tây Bắc”, trong khi nguyên liệu, xuất xứ và hoạt động kinh doanh đang được cơ quan chức năng tiếp tục làm rõ.

Theo thông tin từ cơ quan điều tra, Hải “Sapa TV” bị cáo buộc lợi dụng sức ảnh hưởng trên mạng để kinh doanh sản phẩm “thịt trâu sấy khô tê cay”. Nguyên liệu được xác định là thịt trâu đông lạnh nhập khẩu từ Ấn Độ, sau đó sản phẩm được quảng cáo là “thịt trâu sấy đặc sản Tây Bắc” và gắn logo Hải Sapa TV để đưa ra thị trường.

Vấn đề ở đây không nằm ở việc sử dụng thịt nhập khẩu nếu sản phẩm đáp ứng quy định an toàn thực phẩm, mà ở cách cung cấp thông tin về nguồn gốc. Khi địa danh, văn hóa vùng miền và hình ảnh cá nhân được sử dụng để tạo niềm tin, nâng giá trị hàng hóa, người bán phải bảo đảm thông tin đưa ra đúng với bản chất sản phẩm.

Đối với người mua, cụm từ “đặc sản Tây Bắc” có thể tạo ra cách hiểu rằng nguyên liệu được nuôi, chế biến hoặc có nguồn gốc từ khu vực Tây Bắc. Nếu sản phẩm sử dụng nguyên liệu nhập khẩu nhưng không được thông tin rõ ràng, người tiêu dùng có thể đưa ra quyết định mua dựa trên một nhận thức không đầy đủ hoặc sai lệch.

Bà Nguyễn Thanh Hải cho rằng việc cung cấp sản phẩm kém chất lượng, không đúng quảng cáo nhưng vẫn đạt doanh thu hàng chục tỷ đồng cho thấy số lượng khách hàng bị tác động có thể rất lớn. Đây không chỉ là hành vi gây thiệt hại cho từng người mua, mà còn đặt ra vấn đề rộng hơn đối với quản lý hoạt động kinh doanh trên không gian mạng.

Thực tế, số lượt theo dõi cao không đồng nghĩa với sản phẩm đã được kiểm nghiệm. Một video có hàng triệu lượt xem, hình ảnh làm từ thiện hay lời khẳng định của người nổi tiếng không thể thay thế nhãn hàng hóa, hóa đơn, chứng từ, hồ sơ công bố chất lượng và tài liệu truy xuất nguồn gốc.

Tuy nhiên, người mua lại thường mặc nhiên coi uy tín cá nhân như một dạng bảo hành. Đến khi phát hiện sản phẩm không đúng quảng cáo, việc yêu cầu hoàn tiền hoặc xác định chủ thể chịu trách nhiệm có thể gặp khó khăn, nhất là khi giao dịch được thực hiện qua tin nhắn, tài khoản cá nhân hoặc chuyển khoản ngoài hệ thống bán hàng chính thức.

Theo Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, cần làm rõ trách nhiệm quản lý nhà nước đối với hoạt động của những cá nhân có sức ảnh hưởng trên mạng, đồng thời nhận diện đầy đủ phương thức họ sử dụng để biến danh tiếng thành doanh thu.

Quản lý trong lĩnh vực này không thể chỉ dừng ở xử lý nội dung sai phạm sau khi đã lan truyền. Hoạt động quảng cáo, bán hàng, tiếp nhận tiền từ thiện, kê khai doanh thu và thực hiện nghĩa vụ thuế cần được kiểm soát xuyên suốt. Các nền tảng cũng phải có trách nhiệm trong việc xác thực người bán, lưu giữ dữ liệu giao dịch và phối hợp với cơ quan chức năng khi có dấu hiệu vi phạm.

Đối với hàng hóa được gắn với địa danh, vùng miền hoặc những cụm từ như “đặc sản”, “hàng bản”, “hàng nhà làm”, việc hậu kiểm cần tập trung vào nguồn nguyên liệu, nơi sản xuất và căn cứ sử dụng các thông tin quảng cáo. Nếu không có cơ chế kiểm tra phù hợp, câu chuyện văn hóa và hình ảnh địa phương có thể bị biến thành công cụ tiếp thị cho những sản phẩm không đúng bản chất.

Cùng với đó, các khoản tiền từ thiện do cá nhân có ảnh hưởng đứng ra kêu gọi cũng cần được công khai minh bạch, tách biệt với tài khoản kinh doanh và có cơ chế đối soát. Người đóng góp phải được biết số tiền đã tiếp nhận, đối tượng thụ hưởng và phần còn lại được xử lý như thế nào.

Việc xử lý các vụ việc hiện nay, vì vậy, không nên chỉ dừng ở trách nhiệm của từng cá nhân. Quan trọng hơn là phải bịt những kẽ hở khiến lượt theo dõi, hình ảnh từ thiện và sự nổi tiếng có thể được sử dụng để dẫn dắt hành vi mua sắm hoặc trục lợi lòng tin của cộng đồng.

Cũng tại phiên họp, Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Lê Thị Nga cho biết cử tri tiếp tục quan tâm đến một số vụ án kinh tế, trong đó có vụ “Buôn lậu” và “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng” xảy ra tại Công ty Cổ phần Đầu tư Y tế Việt Mỹ cùng các doanh nghiệp liên quan.

Ủy ban Dân nguyện và Giám sát đề nghị xử lý nghiêm các tổ chức, cá nhân vi phạm; đồng thời khẩn trương rà soát quy định về kiểm soát giao dịch liên kết quốc tế, quản lý giá kê khai, đấu thầu thiết bị y tế cũng như cơ chế xác minh nguồn gốc, giá vốn của hàng hóa nhập khẩu đặc thù.

Quang Anh