Xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ tiếp tục tăng trong 7 tháng đầu năm 2026, nhưng đà tăng không đồng đều giữa các thị trường. Trong khi Mỹ - thị trường lớn nhất - ghi nhận mức sụt giảm, nhiều thị trường như Trung Quốc, Hà Lan và Đức lại tăng mạnh, cho thấy dư địa để ngành gỗ tái cơ cấu thị trường đang ngày càng rõ nét.
Mỹ giảm tốc, nhiều thị trường mở rộng dư địa
Theo số liệu 7 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam đạt khoảng 10,2 tỷ USD, tăng 5,6% so với cùng kỳ năm trước. Riêng nhóm sản phẩm gỗ chế biến sâu đạt khoảng 6,6 tỷ USD, chiếm hơn 64% tổng kim ngạch.
Kết quả này cho thấy năng lực chế biến của ngành gỗ tiếp tục được cải thiện. Tuy nhiên, đằng sau mức tăng trưởng chung là sự phân hóa ngày càng rõ giữa các thị trường xuất khẩu, qua đó đặt doanh nghiệp trước yêu cầu vừa giữ thị trường truyền thống, vừa tìm kiếm những động lực tăng trưởng mới.
Mỹ vẫn giữ vị trí thị trường xuất khẩu lớn nhất của ngành gỗ Việt Nam. Trong 7 tháng, kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này đạt khoảng 5,1 tỷ USD, chiếm gần một nửa tổng giá trị xuất khẩu. Tuy nhiên, con số này giảm 5,8% so với cùng kỳ.
Diễn biến trên đáng chú ý bởi trong nhiều năm, Mỹ luôn là một trong những động lực quan trọng nhất đối với xuất khẩu đồ gỗ và nội thất của Việt Nam. Khi thị trường này giảm tốc, mức độ phụ thuộc cao cũng đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải đối mặt với rủi ro lớn hơn nếu chính sách thương mại hoặc nhu cầu tiêu dùng tại Mỹ thay đổi.
Ngành gỗ đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường, phát triển nguyên liệu bền vững để giảm phụ thuộc vào Mỹ.
Theo ông Ngô Sỹ Hoài, Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, việc sản phẩm gỗ Việt Nam chiếm tỷ trọng lớn tại Mỹ khiến doanh nghiệp có thể đối diện với các cuộc điều tra phòng vệ thương mại cũng như những thay đổi liên quan đến chính sách thuế.
Vì vậy, giữ thị trường Mỹ vẫn là yêu cầu quan trọng, nhưng giảm sự phụ thuộc vào một thị trường đang trở thành bài toán cần được tính đến trong chiến lược dài hạn của ngành.
Trong khi Mỹ đi xuống, một số thị trường khác lại ghi nhận mức tăng đáng kể. Trung Quốc đạt khoảng 1,5 tỷ USD, tăng 46,4%; Nhật Bản đạt khoảng 1,3 tỷ USD, tăng 5,8%. Tại châu Âu, xuất khẩu sang Hà Lan tăng tới 104%, còn Đức tăng 47%.
Sự dịch chuyển này cho thấy thị trường xuất khẩu của ngành gỗ Việt Nam đang có thêm những điểm tựa mới. Đặc biệt, châu Âu được đánh giá còn nhiều dư địa khi các doanh nghiệp có thể tận dụng lợi thế từ EVFTA để mở rộng thị phần.
Theo ông Trần Ngọc Liêm, Giám đốc VCCI chi nhánh TP.HCM, kết quả tăng trưởng tại một số thị trường châu Âu cho thấy cơ hội còn khá lớn nếu doanh nghiệp khai thác hiệu quả các ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do.
Quy mô thị trường cũng là một yếu tố thuận lợi. Theo Mordor Intelligence, thị trường nội thất châu Âu có thể đạt khoảng 277,2 tỷ USD trong năm nay và vượt 358 tỷ USD vào năm 2031. Với quy mô này, châu Âu có thể trở thành một trong những hướng mở rộng quan trọng của doanh nghiệp Việt Nam trong thời gian tới.
Tuy nhiên, mở rộng thị trường không đồng nghĩa với việc chỉ chuyển đơn hàng từ thị trường này sang thị trường khác. Những yêu cầu về tiêu chuẩn môi trường, nguồn gốc nguyên liệu và tính minh bạch của chuỗi cung ứng tại các thị trường phát triển đang ngày càng cao, buộc doanh nghiệp phải thay đổi cả phương thức sản xuất.
Nâng giá trị sản phẩm để giảm rủi ro
Nếu chỉ dựa vào lợi thế gia công, việc đa dạng hóa thị trường khó tạo ra nền tảng tăng trưởng bền vững. Khi chi phí nguyên liệu, logistics và các yêu cầu về thương mại ngày càng gia tăng, dư địa lợi nhuận của hoạt động gia công có thể bị thu hẹp. Giá trị lớn hơn vì thế nằm ở thiết kế, sản phẩm chế biến sâu, thương hiệu và khả năng tiếp cận trực tiếp các nhà mua hàng quốc tế.
Theo ông Trần Ngọc Liêm, Việt Nam đã từng bước hình thành năng lực cung ứng và thiết kế để đáp ứng yêu cầu của nhiều thị trường. Mục tiêu dài hạn không chỉ dừng ở vai trò một trung tâm sản xuất mà hướng tới xây dựng vị thế trong lĩnh vực thiết kế và phân phối nội thất tại khu vực ASEAN.
TP.HCM được xem là một trong những địa bàn có lợi thế để thúc đẩy quá trình này. Kim ngạch xuất khẩu gỗ của thành phố trong nửa đầu năm đạt gần 4 tỷ USD. Cùng với đó, hệ thống cảng biển và logistics giúp địa phương trở thành đầu mối kết nối các doanh nghiệp nội thất với khách hàng quốc tế.
Các hoạt động xúc tiến thương mại cũng đang được đẩy mạnh nhằm mở rộng mạng lưới đối tác. Hội chợ VIFA ASEAN 2026 dự kiến diễn ra trong tháng 9 với hơn 200 doanh nghiệp và trên 600 gian hàng, tạo thêm cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tiếp xúc trực tiếp với các nhà mua hàng từ nhiều thị trường.
Bên cạnh thị trường, nguyên liệu cũng là một bài toán ngày càng quan trọng. Các yêu cầu về nguồn gốc gỗ hợp pháp, sản xuất bền vững và truy xuất chuỗi cung ứng đang trở thành điều kiện quan trọng để doanh nghiệp duy trì khả năng tiếp cận những thị trường lớn, đặc biệt tại châu Âu với các quy định môi trường như EUDR.
Theo định hướng của VIFOREST, ngành gỗ đặt mục tiêu năm 2026 đạt khoảng 18,5 tỷ USD từ xuất khẩu gỗ và 1,2 tỷ USD từ lâm sản ngoài gỗ, đưa tổng kim ngạch lên gần 19,7 tỷ USD.
Để hiện thực hóa mục tiêu, ngành xác định cần triển khai đồng thời nhiều giải pháp, từ duy trì thị trường Mỹ nhưng kiểm soát rủi ro chuỗi cung ứng, mở rộng sang EU, Nhật Bản, Trung Quốc và Trung Đông đến phát triển thị trường trong nước, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và tăng tỷ lệ sử dụng nguồn nguyên liệu có chứng chỉ.
Việc tận dụng phụ phẩm từ chế biến gỗ để sản xuất viên nén, vật liệu mới cũng được xem là hướng gia tăng giá trị cho ngành. Thay vì chỉ tập trung vào sản phẩm chính, doanh nghiệp có thể khai thác tốt hơn toàn bộ nguồn nguyên liệu, qua đó giảm lãng phí và tạo thêm nguồn thu.
Bên cạnh đó, những kiến nghị liên quan đến thuế xuất khẩu gỗ xẻ từ gỗ tròn nhập khẩu và viên nén đen được kỳ vọng góp phần giảm chi phí và cải thiện sức cạnh tranh. Theo tính toán của ngành, nếu các vướng mắc được tháo gỡ, kim ngạch xuất khẩu có thể tăng thêm khoảng 500-700 triệu USD mỗi năm.
Trong bối cảnh thương mại toàn cầu liên tục biến động, câu chuyện của ngành gỗ vì vậy không chỉ nằm ở mục tiêu tăng kim ngạch xuất khẩu. Điều quan trọng hơn là xây dựng được một hệ sinh thái có khả năng phân tán rủi ro thị trường, chủ động hơn về nguyên liệu, nâng năng lực thiết kế và làm chủ những khâu tạo ra giá trị cao.
Mỹ vẫn sẽ là thị trường quan trọng, nhưng việc xuất khẩu sang nhiều thị trường cùng với nâng chất lượng sản phẩm sẽ giúp ngành gỗ giảm sự phụ thuộc và tăng khả năng chống chịu trước những thay đổi bất ngờ của thương mại quốc tế.
Từ lợi thế về năng lực sản xuất, ngành gỗ Việt Nam đang có cơ hội chuyển sang một giai đoạn phát triển mới, trong đó chế biến sâu, thiết kế, thương hiệu, nguyên liệu bền vững và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế sẽ quyết định sức cạnh tranh nhiều hơn so với lợi thế gia công đơn thuần.
Nhật Hạ (t/h)