Nghiên cứu phát triển doanh nghiệp phân phối trong nước phù hợp với các cam kết quốc tế

Sáng ngày 30/11/2023, Viện Nghiên cứu chiến lược, chính sách Công Thương tổ chức Tọa đàm: “Nghiên cứu xây dựng cơ chế, chính sách khuyến khích phát triển doanh nghiệp phân phối trong nước phù hợp với các cam kết quốc tế” tại Hội trường tầng 1, trụ sở của Viện tại 17 Yết Kiêu, Phường Nguyễn Du, Quận Hai Bà Trưng, Thành phố Hà Nội.

Tham dự tọa đàm có TS. Phạm Hữu Thìn - Chuyên gia cao cấp, Viện Nghiên cứu chiến lược, chính sách Công Thương; TS. Vương Quang Lượng - Trưởng phòng Dự báo Thị trường, Viện Nghiên cứu chiến lược, chính sách Công Thương; TS. Đinh Thị Mỹ Loan - Chủ tịch Danh dự Hiệp hội các nhà bán lẻ Việt Nam và đại diện các doanh nghiệp phân phối, bán lẻ trong nước. 

Phát biểu khai mạc buổi Tọa đàm, ông Nguyễn Khắc Quyền – Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược, chính sách Công Thương cho biết: "Sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2007 và tham gia các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới (CPTPP, EVFTA), thực hiện cam kết mở cửa, thị trường phân phối của Việt Nam phát triển sôi động, với sự tham gia của cả doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, cạnh tranh ngày càng tăng.

Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tăng nhanh thị phần cả về số lượng cơ sở bán lẻ (siêu thị, trung tâm thương mại, cửa hàng chuyên doanh, chuỗi cửa hàng bán lẻ nhỏ…) và doanh thu. Doanh thu của khu vực kinh tế có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tăng trưởng bình quân 28,72%/năm và chiếm tỷ trọng 54,96% trong tổng doanh thu bán lẻ hàng hóa của kênh thương mại hiện đại giai đoạn 2018 - 2022, trong khi đó doanh thu của khu vực kinh tế trong nước chỉ tăng 8,84%/năm và chiếm tỷ trọng 45,04%."

Cùng với đó, doanh nghiệp phân phối trong nước ngày càng phát triển, tăng nhanh về số lượng. Một số doanh nghiệp phân phối dần chiếm được lòng tin của người tiêu dùng và tăng dần thị phần như Winmart, Co.opmart, Hapro MediaMart… tuy nhiên, đa phần vẫn là doanh nghiệp nhỏ và vừa, chưa hình thành được những doanh nghiệp nội địa lớn giữ vai trò định hướng và tổ chức lưu thông, liên kết với sản xuất và xuất nhập khẩu tạo thành một hệ thống phân phối hiện đại, phát triển bền vững.

"Các doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn chưa xây dựng được thương hiệu uy tín đối với người tiêu dùng làm ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh với các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Cùng với đó, việc tiếp cận nguồn vốn của các doanh nghiệp nhỏ và vừa còn gặp nhiều khó khăn. Do vậy, cần có cơ chế, chính sách khuyến khích phát triển doanh nghiệp phân phối trong nước phù hợp với các cam kết quốc tế.", ông Quyền nhận định.

Mở đầu buổi Tọa đàm, TS Vương Quang Lượng – Trưởng phòng Dự báo Thị trường, Viện Nghiên cứu chiến lược, chính sách Công Thương trình bày Tham luận “Quan điểm và định hướng của Chiến lược phát triển thị trường bán lẻ của Việt Nam đến năm 2030, định hướng 2045”.

Đáng giá chung về thực trạng phát triển thị trường bán lẻ Việt Nam, TS Lượng cho biết: quy mô thị trường bán lẻ ngày càng đc mở rộng, đa dạng hóa các dịch vụ, có đóng góp quan trọng vào phát triển KT_ XH; cấu trúc thị trường bán lẻ ngày càng hiện đại, nhiều chủ thể tham gia; đã có sự liên kết các doanh nghiệp bán lẻ; hạ tầng bán lẻ có bước phát triển, nhất là bán lẻ hiện đại; thương mại điện tử trở thành xu hướng tiêu dùng và vai trò của cơ quan quản lý nhà nước được củng cố và tăng cường. 

Tuy nhiên vẫn còn một số tồn tại, hạn chế như: quy mô thị trường bán lẻ được mở rộng nhưng thiếu tính bền vững; cấu trúc thị trường bán lẻ chuyển dịch còn chậm, không đều giữa các khu vực thị trường; bán lẻ truyền thống còn chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu thương mại; chưa hình thành được các doanh nghiệp bán lẻ lớn, đủ năng lực và sức cạnh tranh khi hội nhập và hạ tầng phục vụ thương mại điện tử còn chưa đồng bộ. 

TS Lượng cũng chỉ ra nguyên nhân của những hạn chế trên là do khung chính sách điều tiết các hoạt động thương mại bán lẻ còn thiếu và chưa đồng bộ, chủ yếu mang tính khuyến khích, định hướng, thiếu nguồn lực để triển khai; Sức cạnh tranh của nền kinh tế còn thấp; Việc huy động và sử dụng các nguồn lực (về vốn, lao động, công nghệ,…) chưa hiệu quả; Kết cấu hạ tầng (nhất là hạ tầng về logistics) còn chậm phát triển, đặc biệt là ở những khu vực có điều kiện KTXH khó khăn; Áp lực cạnh tranh do hội nhập, với cam kết mở cửa thị trường trong nước cũng như sự tham gia của các nhà phân phối nước ngoài. Và nguyên nhân khách quan từ những biến động của môi trường kinh doanh quốc tế (dịch bệnh, chiến tranh, xung đột, biến đổi khí hậu,…) sự gia tăng bảo hộ của các nước.

Với mục tiêu phát triển thị trường bán lẻ bền vững dựa trên phương thức kinh doanh hiện đại, gắn liền với việc thực hiện các mục tiêu phát triển thương mại trong nước, phù hợp với xu thế phát triển của thương mại điện tử và kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế chia sẻ; thực hiện tốt chức năng kết nối giữa sản xuất với tiêu dùng; góp phần xây dựng thương hiệu hàng hóa Việt Nam, bảo vệ lợi ích của người dân và doanh nghiệp và tạo tiền đề để các doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào thị trường bán lẻ thế giới; Viện đang xây dựng "Chiến lược phát triển thị trường bán lẻ của Việt Nam đến năm 2030, định hướng 2045" với 7 nhóm nhiệm vụ và giải pháp cụ thể.

Sau bài tham luận của TS Lượng, các nhà khoa học, chuyên gia cùng phân tích, đánh giá thực trạng thị trường bán lẻ; chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, thực trạng cơ chế, chính sách khuyến khích phát triển doanh nghiệp phân phối trong nước phù hợp với các cam kết quốc tế. Đặc biệt là những chia sẻ của các đại biểu đến từ các đơn vị quản lý, Hiệp hội các nhà bán lẻ Việt Nam, các doanh nghiệp phân phối về cơ chế, chính sách phát triển doanh nghiệp phân phối, những khó khăn và thách thức mà doanh nghiệp phân phối trong nước gặp phải trong bối cảnh Việt Nam mở cửa thị trường phân phối theo cam kết trong WTO và các FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, cần hỗ trợ gì về cơ chế chính sách từ phía Nhà nước.

Chia sẻ tại Tọa đàm, TS Đinh Thị Mỹ Loan cho rằng để xây dựng "Chiến lược phát triển thị trường bán lẻ của Việt Nam đến năm 2030, định hướng 2045" cần đáng giá thực trạng thị trường một cách khách quan, chính xác để có kế hoạch phát triển cụ thể cho từng giai đoạn.

Chuyển đổi số đã được đưa vào một trong những giải pháp để phát triển ngành tuy nhiên thực trạng về vấn đề này tại Việt Nam còn đang khá mờ nhạt. Thực tế, ngành bán lẻ không nằm trong 8 ngành, lĩnh vực cần được ưu tiên chuyển đổi số trước Theo Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 về "Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030".

Bà Loan cho rằng cần có cái nhìn khái quát hơn về những khó khăn về Logistics trong ngành bán lẻ, ngoài yếu điểm về vấn đề vận tải cần quan tâm hơn đến những vấn đề khác như lưu kho bãi, hậu cần, logistics ngược,...

Bà Nguyễn Cẩm Tú, đại diện Hiệp hội các nhà bán lẻ Việt Nam chia sẻ: "Sự phát triển mạnh mẽ của ngành bán lẻ của Việt Nam trong thời gian qua chứng tỏ sự hỗ trợ hiệu quả của Bộ Công Thương và khả năng thích nghi với hội nhập cũng như tiềm năng rất lớn của các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam.

Tuy nhiên, cho đến thời điểm này, các doanh nghiệp bán lẻ vẫn gặp nhiều khó khăn về tiếp cận nguồn vốn, về mặt bằng, về nhân lực quản trị; sự cần thiết có các doanh nghiệp đầu tàu, về cạnh tranh với các doanh nghiệp FDI… nhưng không chỉ thế, xu hướng chuyển đổi số và phát triển TMĐT trên thế giới lại đặt ra cho các doanh nghiệp phân phối bán lẻ Việt Nam thêm thách thức mới. AVR và các doanh nghiệp thành viên cho rằng nếu được đầu tư bài bản, trong một môi trường thuận lợi, khả năng doanh nghiệp Việt sẽ không thua kém các doanh nghiệp bán lẻ ngoại."

Bà Tú lý giải: Môi trường ở đây bao gồm và rất quan trọng là việc tuân thủ ENT và sự ưu tiên, hỗ trợ của các cơ chế chính sách. Theo Nghị định 09/2018/NĐ-CP ban hành 15/01/2028, tiêu chí ENT là hàng rào kỹ thuật đối với doanh nghiệp bán lẻ ngoại khi thâm nhập thị trường Việt Nam nhưng thực tế việc thực thi hiện nay lại đang áp dụng như nhau đối với các doanh nghiệp nội và ngoại; đồng thời tồn tại nhiều bất cập khi chính những doanh nghiệp nội lại đang gặp nhiều khó khăn hơn doanh nghiệp ngoại khi tìm kiếm mặt bằng mở điểm bán mới, đặc biệt là tại các tỉnh.

Các doanh nghiệp FDI dẫn đầu trong lĩnh vực TMĐT khi thâm nhập thị trường Việt Nam sẽ gây tác động rất lớn đến thị trường bán lẻ và nền sản xuất hàng hóa nội địa. "Do đó, để bảo vệ thị trường nội địa cần có những hàng rào kỹ thuật phù hợp, cân nhắc quy định một số điều kiện kinh doanh của các doanh nghiệp này khi đầu tư vào thị trường Việt Nam (ví dụ như quy định phải xây dựng tổng kho tại Việt Nam để có thể truy xuất nguồn gốc hàng hóa phân phối và có cam kết tỷ lệ kinh doanh hàng Việt cụ thể,...)", bà Tú đề xuất.

Ngoài ra, bà Tú cũng cho rằng cần thực hiện nhanh việc quy hoạch lại tổng thể cung cầu của các vùng nguyên liệu trong nước, cung ứng nội địa và cung ứng quốc tế với mức độ phân công và chuyên môn hóa cao, sát thực và khoa học với những dự báo trung và dài hạn trong thời gian sắp tới. Cùng với những liên kết vùng, xác định rõ nội dung cần có đầu tư trong từng lĩnh vực được quy hoạch của từng địa phương để phát huy nguồn lực đồng bộ, sử dụng ngân sách hiệu quả và phù hợp xu thế, tránh cạnh tranh lẫn nhau giữa các địa phương. Đồng thời, có giải pháp kiểm soát và định hướng phù hợp để duy trì và nâng cao tỷ trọng hàng Việt trong các hệ thống phân phối ngoại, bảo vệ nền sản xuất trong nước.

Chia sẻ tại buổi Tọa đàm, ông Phạm Quốc Mạnh - Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Phú Thái mong muốn mỗi chính sách được Chính Phủ được ra phải có được sự đồng hành của đồng bộ của tất cả các cơ quan công quyền, thống nhất từ trung ương đến địa phương.

Hiện nay, trong các doanh nghiệp phân phối đang hình thành xu thế tích hợp các kênh phân phối khác nhau và việc khai thác dữ liệu người dùng từ các hệ thống này.

Ông Mạnh bày tỏ mong muốn có sự công bằng trong việc tiếp cận các chính sách giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp ngoại, giữa doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân. Cộng đông doanh nghiệp phân phối rất cần hỗ trợ để nâng cao năng lực cho doanh nghiệp kết nối giá trị toàn cầu, hỗ trợ doanh nghiệp tham gia chuyển đổi xanh ESG, hỗ trợ về quy hoạch hệ thống kho vận, xây dựng chuỗi cửa hàng phân phối. Cùng với đó là nên hỗ trợ doanh nghiệp phân phối lớn, vì chỉ doanh nghiệp này hiểu thị trường, đủ nguồn lực để phát triển mạnh và từ đó dẫn dắt các doanh ngiệp khác tốt hơn…

Phát biểu kết thúc Tọa đàm, TS. Nguyễn Văn Hội gửi lời cảm ơn và ghi nhận những ý kiến, góp ý đề xuất của các đại biểu tham dự. Đây sẽ là những tư liệu quý báu giúp cho các cơ quan quản lý nhà nước trong việc hoạch định cơ chế, chính sách khuyến khích phát triển doanh nghiệp phân phối trong nước phù hợp với các cam kết quốc tế.

Thanh Thúy