Việc nhiều cửa hàng vàng áp dụng hình thức “nhận vàng trước, trả tiền sau”, khách phải chờ nhiều giờ hoặc nhiều ngày mới nhận được tiền đang khiến nhiều người lo ngại về rủi ro pháp lý có thể phát sinh. Xung quanh vấn đề này, chuyên gia pháp lý đã phân tích các quy định hiện hành và đưa ra khuyến cáo đối với người dân khi giao dịch vàng.
Giá vàng liên tục biến động mạnh khiến nhu cầu mua bán vàng của người dân tăng cao. Tuy nhiên, thời gian gần đây, nhiều cửa hàng vàng lại áp dụng hình thức “nhận vàng trước, trả tiền sau”, người bán không được thanh toán ngay mà phải chờ nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày mới nhận được tiền.
Thực tế này đang khiến không ít người dân lo ngại về tính pháp lý của giao dịch cũng như nguy cơ phát sinh tranh chấp, chiếm dụng vốn hoặc mất khả năng thanh toán. Xung quanh vấn đề này, phóng viên đã có cuộc trao đổi với Luật sư Nguyễn Văn Tuấn - Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) để làm rõ những quy định pháp luật liên quan và khuyến cáo người dân cách bảo vệ quyền lợi khi giao dịch vàng.
Việc nhiều cửa hàng vàng áp dụng hình thức “nhận vàng trước, trả tiền sau”, khách phải chờ nhiều giờ hoặc nhiều ngày mới nhận được tiền đang khiến nhiều người lo ngại về rủi ro pháp lý có thể phát sinh.
PV: Thưa ông, thời gian gần đây xuất hiện tình trạng nhiều cửa hàng vàng áp dụng hình thức “mua vàng trả tiền sau”, khách bán vàng nhưng không được nhận tiền ngay mà phải chờ nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày mới được thanh toán. Dưới góc độ pháp lý, việc này có phù hợp quy định pháp luật hay không?
Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Theo quy định của pháp luật hiện hành, giao dịch mua bán vàng giữa cửa hàng kinh doanh vàng và người dân là quan hệ dân sự có đền bù, được điều chỉnh bởi Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cùng các quy định chuyên ngành về quản lý hoạt động kinh doanh vàng.
Điều 430 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định hợp đồng mua bán tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên bán chuyển quyền sở hữu tài sản cho bên mua và bên mua có nghĩa vụ thanh toán cho bên bán. Đồng thời, Điều 440 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định bên mua có nghĩa vụ thanh toán đầy đủ, đúng thời hạn, đúng địa điểm và phương thức mà các bên đã thỏa thuận.
Như vậy, pháp luật hiện hành không bắt buộc việc mua bán vàng phải thanh toán ngay bằng tiền mặt tại thời điểm giao dịch. Trường hợp các bên có thỏa thuận về việc thanh toán sau, thanh toán chuyển khoản hoặc thanh toán theo thời gian nhất định thì giao dịch này về nguyên tắc không trái quy định pháp luật. Tuy nhiên, điều kiện quan trọng là việc thỏa thuận phải rõ ràng, minh bạch và được các bên tự nguyện xác lập.
Thực tế hiện nay nhiều cửa hàng vàng áp dụng hình thức “nhận vàng trước, thanh toán tiền sau” với lý do chờ xác nhận giao dịch, cân đối dòng tiền hoặc thực hiện thủ tục chuyển khoản. Tuy nhiên, nếu cửa hàng không thông báo rõ thời gian thanh toán, không lập chứng từ đầy đủ hoặc cố tình kéo dài thời gian chi trả thì có thể phát sinh tranh chấp dân sự, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người bán vàng.
Đáng lưu ý, Điều 17 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 quy định tổ chức, cá nhân kinh doanh có trách nhiệm cung cấp đầy đủ, chính xác thông tin liên quan đến giao dịch cho người tiêu dùng. Đồng thời, Điều 21 của Luật này cũng quy định doanh nghiệp phải bảo đảm quyền lợi hợp pháp, minh bạch trong giao dịch và chịu trách nhiệm đối với hàng hóa, dịch vụ do mình cung cấp.
Do đó, trường hợp cửa hàng vàng nhận vàng của khách nhưng không lập hóa đơn, phiếu nhận vàng, giấy hẹn thanh toán hoặc không xác nhận rõ giá trị giao dịch, thời điểm thanh toán thì rủi ro pháp lý đối với người dân là rất lớn.
PV: Trong giao dịch mua bán vàng, bên mua có bắt buộc phải thanh toán ngay sau khi nhận vàng từ khách hàng không?
Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Theo quy định của pháp luật hiện hành, trong giao dịch mua bán tài sản nói chung và mua bán vàng nói riêng, pháp luật không bắt buộc bên mua phải thanh toán ngay tại thời điểm nhận tài sản nếu các bên có thỏa thuận khác về thời hạn, phương thức thanh toán.
Điều 440 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định bên mua có nghĩa vụ thanh toán đầy đủ, đúng thời hạn, đúng địa điểm và theo phương thức mà các bên đã thỏa thuận. “Như vậy, thời điểm thanh toán trong giao dịch mua bán vàng trước hết được xác định dựa trên sự thỏa thuận giữa cửa hàng vàng và khách hàng. Trường hợp hai bên thống nhất việc thanh toán sau bằng chuyển khoản hoặc thanh toán trong một khoảng thời gian nhất định thì giao dịch này về nguyên tắc vẫn có giá trị pháp lý”, ông Tuấn nói.
Tuy nhiên, luật sư cũng lưu ý, nếu giữa các bên không có thỏa thuận cụ thể về việc trả chậm thì việc cửa hàng đã nhận vàng nhưng không thanh toán ngay cho khách hàng có thể bị xem là vi phạm nghĩa vụ thanh toán. Đặc biệt, đối với các giao dịch mua bán vàng có giá trị lớn, việc kéo dài thời gian thanh toán mà không có căn cứ hợp lý rất dễ phát sinh tranh chấp về giá trị tài sản, thời điểm xác định giá vàng hoặc trách nhiệm thanh toán.
Ngoài ra, theo nguyên tắc thiện chí, trung thực được quy định tại Điều 6 Bộ luật Dân sự năm 2015, các bên tham gia giao dịch dân sự phải thực hiện đúng cam kết, không được lợi dụng giao dịch để gây thiệt hại cho bên còn lại. Vì vậy, trường hợp cửa hàng vàng cố tình trì hoãn việc thanh toán, không minh bạch về thời gian trả tiền hoặc nhận vàng nhưng không có khả năng chi trả thì hành vi này không chỉ tiềm ẩn rủi ro dân sự mà còn có thể bị cơ quan chức năng xem xét dấu hiệu vi phạm pháp luật khác nếu có yếu tố chiếm dụng tài sản.
PV: Nếu cửa hàng yêu cầu người bán vàng chờ nhiều ngày mới nhận được tiền, giao dịch đó cần đáp ứng điều kiện pháp lý nào? Việc cơ sở kinh doanh vàng giữ lại tiền thanh toán với lý do “chờ xác minh”, “chờ đối soát” có căn cứ pháp luật hay không?
Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Trong trường hợp cửa hàng vàng yêu cầu người bán phải chờ nhiều giờ hoặc nhiều ngày mới được thanh toán tiền, giao dịch này chỉ được xem là phù hợp pháp luật khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện về thỏa thuận dân sự theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015.
Điều 3 và Điều 385 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định các bên trong quan hệ dân sự có quyền tự do thỏa thuận nhưng việc thỏa thuận phải được xác lập trên cơ sở tự nguyện, thiện chí, trung thực và không được trái pháp luật, đạo đức xã hội. “Do đó, nếu cửa hàng vàng áp dụng hình thức ‘nhận vàng trước, thanh toán sau’ thì phải thông báo công khai, rõ ràng và được khách hàng đồng ý trước khi giao dịch được thực hiện”, luật sư Tuấn phân tích.
Nội dung thỏa thuận cần xác định rõ thời điểm thanh toán, phương thức thanh toán, giá trị giao dịch, trách nhiệm khi chậm thanh toán và cơ chế xử lý nếu phát sinh tranh chấp. Trong trường hợp không có thỏa thuận cụ thể mà cửa hàng tự ý kéo dài thời gian thanh toán thì có thể bị xem là vi phạm nghĩa vụ thanh toán theo Điều 440 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Đối với lý do “chờ xác minh”, “chờ đối soát”, hiện nay pháp luật không có quy định nào cho phép cơ sở kinh doanh vàng được mặc nhiên giữ lại tiền thanh toán của khách hàng trong thời gian dài nếu giao dịch mua bán đã hoàn tất và không có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Việc xác minh hoặc đối soát nội bộ là hoạt động quản trị của doanh nghiệp và không thể trở thành căn cứ để hạn chế hoặc trì hoãn quyền nhận tiền hợp pháp của khách hàng nếu hai bên không có thỏa thuận từ trước.
Trong một số trường hợp đặc biệt, việc tạm thời chưa thanh toán có thể được chấp nhận nếu giao dịch có dấu hiệu bất thường liên quan đến phòng, chống rửa tiền, xác minh nguồn gốc tài sản hoặc yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định của Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022. Tuy nhiên, ngay cả trong các trường hợp này, cơ sở kinh doanh cũng phải có căn cứ cụ thể, thực hiện đúng trình tự pháp luật và không được tùy tiện chiếm giữ tài sản hoặc kéo dài thời gian thanh toán vô thời hạn.
Nguyễn Văn Tuấn - Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (Đoàn Luật sư TP Hà Nội).
PV: Trường hợp tiệm vàng chậm trả tiền cho khách, quyền lợi của người bán vàng được pháp luật bảo vệ ra sao?
Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Trong giao dịch mua bán vàng, khi người dân đã giao vàng cho cửa hàng thì phát sinh nghĩa vụ thanh toán của bên mua theo quy định của pháp luật dân sự. Trường hợp tiệm vàng chậm trả tiền, không thanh toán đúng thời hạn cam kết hoặc cố tình kéo dài việc thanh toán thì quyền và lợi ích hợp pháp của người bán vàng vẫn được pháp luật bảo vệ thông qua nhiều cơ chế khác nhau.
Theo Điều 440 Bộ luật Dân sự năm 2015, bên mua có nghĩa vụ thanh toán đầy đủ, đúng thời hạn, đúng địa điểm và theo phương thức đã thỏa thuận. “Vì vậy, nếu cửa hàng vàng đã nhận vàng nhưng không thực hiện nghĩa vụ thanh toán đúng cam kết thì được xem là hành vi vi phạm nghĩa vụ dân sự”, ông Tuấn nói.
Trong trường hợp này, người bán vàng có quyền yêu cầu cửa hàng thực hiện nghĩa vụ thanh toán, yêu cầu trả lãi chậm thanh toán và bồi thường thiệt hại nếu việc chậm trả tiền gây ra tổn thất thực tế. Điều 357 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định bên có nghĩa vụ chậm thực hiện nghĩa vụ trả tiền thì phải trả lãi đối với số tiền chậm trả tương ứng với thời gian chậm trả, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.
Ngoài ra, Điều 13 Bộ luật Dân sự năm 2015 cũng quy định cá nhân, tổ chức có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại khi quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm. Do đó, nếu việc tiệm vàng chậm thanh toán khiến người bán bị thiệt hại thực tế như mất cơ hội đầu tư, phát sinh chi phí vay vốn hoặc thiệt hại do biến động giá vàng thì người dân có quyền yêu cầu xem xét bồi thường theo quy định pháp luật.
Quang Anh (Thực hiện)