Những bước quan trọng để sản phẩm đạt chuẩn OCOP

Sản phẩm OCOP giờ đây đã trở thành động lực phát triển kinh tế nông thôn trên khắp Việt Nam, tuy nhiên, không phải ai cũng nắm rõ các bước để một sản phẩm được công nhận đạt chuẩn OCOP, đằng sau mỗi chứng nhận là một hành trình đầy nỗ lực và đổi mới của các chủ thể sản xuất.

Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt từ năm 2018, với mục tiêu phát triển kinh tế nông thôn theo hướng phát huy lợi thế bản địa và trí tuệ cộng đồng. Không đơn thuần là một nhãn mác hay thương hiệu, OCOP mang ý nghĩa là “bệ phóng” để các sản phẩm truyền thống, đặc sản địa phương được chuẩn hóa, nâng cao giá trị và từng bước tiếp cận thị trường rộng lớn, bao gồm cả xuất khẩu.

Một sản phẩm muốn được công nhận OCOP trước tiên phải thuộc một trong sáu nhóm ngành chính được chương trình quy định: thực phẩm, đồ uống, dược liệu và sản phẩm từ dược liệu, thủ công mỹ nghệ, sinh vật cảnh và dịch vụ du lịch nông thôn. Đây là các ngành hàng có tiềm năng phát triển gắn liền với tài nguyên bản địa, tay nghề truyền thống và nhu cầu thị trường.

Ngoài yếu tố ngành hàng, sản phẩm cần có tính đặc trưng, thể hiện được bản sắc văn hóa, lịch sử hoặc phong tục địa phương. Những giá trị phi vật thể này chính là điểm cộng lớn trong quá trình xét duyệt OCOP.

Chuẩn hóa chất lượng: Bước đầu chạm tới OCOP

Không thể phủ nhận, chất lượng là yếu tố sống còn của một sản phẩm nếu muốn được công nhận OCOP. Sản phẩm phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về vệ sinh an toàn thực phẩm nếu thuộc nhóm thực phẩm hoặc đồ uống; có giấy chứng nhận chất lượng, công bố sản phẩm hoặc kết quả kiểm nghiệm nếu là hàng thủ công hay thảo dược. Ngoài ra, việc truy xuất nguồn gốc, thông tin rõ ràng về nguyên liệu, quy trình chế biến cũng là điều bắt buộc.

Bao bì, nhãn mác không chỉ đẹp mắt mà còn phải thể hiện tính chuyên nghiệp: có mã vạch, mã QR truy xuất nguồn gốc, thông tin sản phẩm, hạn sử dụng, logo thương hiệu và địa chỉ cơ sở sản xuất. Một sản phẩm dù truyền thống đến đâu cũng không thể thiếu thiết kế hiện đại nếu muốn tồn tại trên thị trường.

Bên cạnh đó, các chứng nhận như VietGAP, GlobalGAP, HACCP, ISO 22000,... không bắt buộc nhưng lại là điểm cộng lớn, đặc biệt nếu chủ thể mong muốn đưa sản phẩm vươn ra thị trường quốc tế. Các sản phẩm được chứng nhận OCOP cũng thường xuyên tham gia hội chợ, xúc tiến thương mại, vì vậy yếu tố thẩm mỹ và tính thương mại hóa cần được đặt lên hàng đầu.

Bộ tiêu chí 100 điểm và yêu cầu toàn diện đối với chủ thể sản xuất

Một sản phẩm OCOP không thể được công nhận chỉ dựa trên cảm quan hay đánh giá cảm tính. Hội đồng đánh giá OCOP các cấp sẽ căn cứ vào Bộ tiêu chí đánh giá và phân hạng sản phẩm OCOP với thang điểm tối đa 100 điểm, chia làm ba phần: Phần A, các tiêu chí đánh giá về sản phẩm và sức mạnh cộng đồng (40 điểm), bao gồm tổ chức sản xuất, phát triển sản phẩm và sức mạnh cộng đồng; Phần B, các tiêu chí đánh giá về khả năng tiếp thị (25 điểm), bao gồm tiếp thị và câu chuyện về sản phẩm; và Phần C, các tiêu chí đánh giá về chất lượng sản phẩm (35 điểm), gồm chỉ tiêu cảm quan, dinh dưỡng, tính độc đáo của sản phẩm, tiêu chuẩn sản phẩm, và khả năng xuất khẩu, phân phối tại thị trường quốc tế.

Dựa vào kết quả chấm điểm, sản phẩm sẽ được xếp hạng sao. Hạng 5 sao có tổng điểm từ 90 đến 100 điểm, là sản phẩm đặc trưng, tiêu chuẩn chất lượng cao và hội tụ điều kiện để xuất khẩu. Hạng 4 sao có tổng điểm từ 70 đến dưới 90 điểm, là sản phẩm đáp ứng yêu cầu về chất lượng và có tiềm năng nâng cấp lên hạng 5 sao. Hạng 3 sao có tổng điểm từ 50 đến dưới 70 điểm, là sản phẩm có đặc thù, được quản lý và thương mại ổn định, có thể nâng cấp lên hạng 4 sao. Các sản phẩm đạt hạng sao cũng sẽ được hỗ trợ từ các chính sách, thương mại và quảng bá.

Ngoài việc đánh giá sản phẩm, OCOP còn xem xét toàn diện năng lực của chủ thể sản xuất. Điều này đồng nghĩa với việc các hộ kinh doanh, doanh nghiệp hay hợp tác xã tham gia chương trình phải có đăng ký kinh doanh hợp pháp, có địa điểm sản xuất ổn định, đội ngũ nhân lực phù hợp và định hướng phát triển rõ ràng. Nhiều chủ thể đã phải thay đổi toàn bộ quy trình, đầu tư trang thiết bị, đào tạo nhân sự để có thể đáp ứng yêu cầu khắt khe của chương trình.

Không dành cho tư duy ngắn hạn

OCOP không phải là chương trình mang tính “phong trào”, càng không dành cho những người muốn đạt chứng nhận chỉ để trang trí sản phẩm. Đây là chiến lược dài hạn, đòi hỏi sự đầu tư bài bản, tư duy đổi mới và kiên trì từ người làm ra sản phẩm.

Trong thực tế, nhiều sản phẩm từng được người tiêu dùng yêu thích tại địa phương nhưng lại không vượt qua được vòng chấm điểm OCOP vì thiếu hồ sơ, thiếu năng lực sản xuất hoặc không đáp ứng tiêu chuẩn vệ sinh an toàn. Tuy nhiên, cũng chính nhờ OCOP mà nhiều sản phẩm nông thôn đã thay đổi mạnh mẽ.

Từ những chiếc bánh thủ công, chai nước mắm gia truyền, đến gói trà thảo mộc bản địa – tất cả đều được nâng tầm, cải tiến mẫu mã, tổ chức lại quy trình sản xuất. Nhiều sản phẩm OCOP hiện nay đã có mặt trong hệ thống siêu thị, sàn thương mại điện tử và thậm chí xuất khẩu đi Nhật, Hàn Quốc, EU...

Để được công nhận là sản phẩm đạt chuẩn OCOP, không có con đường tắt. Mỗi sản phẩm đều phải trải qua quá trình chuẩn hóa nghiêm túc, từ chất lượng bên trong đến hình thức bên ngoài, từ năng lực sản xuất đến chiến lược thị trường. OCOP không chỉ giúp sản phẩm vươn xa mà còn thúc đẩy tư duy sản xuất chuyên nghiệp ở quy mô nông thôn – điều kiện cần thiết để xây dựng một nền nông nghiệp hiện đại, hiệu quả và bền vững, làm nền tảng để đưa nông sản Việt Nam vươn tầm quốc tế.

Chi Lan