Gỗ, cà phê và cao su đang tạo dấu ấn ngày càng rõ trên thị trường quốc tế, nhưng lợi thế về sản lượng và năng lực sản xuất chưa đồng nghĩa Việt Nam đã nắm giữ phần giá trị cao trong chuỗi. Để nâng vị thế, doanh nghiệp cần chuyển từ đáp ứng yêu cầu của người mua sang chủ động về sản phẩm, tiêu chuẩn, dữ liệu và thương hiệu.
Đây là một trong những nội dung được các chuyên gia, đại diện hiệp hội ngành hàng chia sẻ tại hội thảo trực tuyến "Chuyển đổi từ tuân thủ sang dẫn dắt chuỗi giá trị nông lâm nghiệp toàn cầu: Thực trạng và cơ hội của Việt Nam trong tương lai", do Mạng lưới nghiên cứu chính sách nông lâm nghiệp tổ chức chiều 22/9.
Thực tế từ ngành gỗ cho thấy quy mô sản xuất và xuất khẩu của Việt Nam đã tăng nhanh trong hai thập kỷ qua. Ông Nguyễn Quốc Khanh - Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), Chủ tịch HĐQT Tập đoàn AA, cho biết giá trị xuất khẩu gỗ, nội thất và hàng mỹ nghệ đã tăng từ khoảng 300 triệu USD cách đây 20 năm lên 17,2 tỷ USD năm 2025, với giá trị xuất siêu gần 12 tỷ USD.
Cà phê Việt Nam kỳ vọng đạt kim ngạch xuất khẩu 9 tỷ USD trong năm 2026. (Ảnh minh hoạ/TL)
Cùng với tốc độ tăng trưởng đó, Việt Nam đã hình thành chuỗi cung ứng tương đối đầy đủ từ vùng trồng rừng, nguyên liệu đến chế biến, thiết kế, sản xuất và logistics, tạo việc làm cho khoảng 1 triệu lao động.
Tuy nhiên, một chuỗi sản xuất hoàn chỉnh vẫn chưa đồng nghĩa với khả năng chi phối thị trường. Phần lớn doanh nghiệp gỗ hiện vẫn hoạt động theo mô hình OEM, tức sản xuất dựa trên thiết kế và yêu cầu của đối tác. Trong khi đó, ODM và OBM - những mô hình cho phép doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào thiết kế, phát triển sản phẩm và sở hữu thương hiệu - chưa phổ biến.
Theo ông Nguyễn Quốc Khanh, đây là khoảng trống mà ngành gỗ cần từng bước thu hẹp nếu muốn nâng cao giá trị giữ lại trong nước. Doanh nghiệp không chỉ cần đầu tư vào công nghệ sản xuất mà còn phải chú trọng thiết kế, thương hiệu, tính bền vững, minh bạch và truy xuất nguồn gốc.
Quan trọng hơn, tư duy sản xuất cũng cần thay đổi. Thay vì chờ thị trường đưa ra yêu cầu rồi mới điều chỉnh, doanh nghiệp cần nâng khả năng dự báo để nhận diện sớm thay đổi về thị hiếu, công nghệ và tiêu chuẩn, từ đó chuẩn bị trước cho những dịch chuyển của thị trường.
Từ lợi thế sản lượng đến năng lực kiểm soát chuỗi giá trị
Câu chuyện của ngành cà phê cũng cho thấy một thực tế tương tự. Việt Nam có lợi thế lớn về sản lượng, đặc biệt với robusta, nhưng dư địa nâng giá trị vẫn còn đáng kể.
Ông Thái Như Hiệp - Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam, Chủ tịch Công ty TNHH Vĩnh Hiệp, cho rằng ngành cà phê cần chuyển trọng tâm từ sản xuất và tìm đầu ra sang làm chủ chất lượng, dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và các tiêu chuẩn về phát triển bền vững, giảm phát thải.
Khi những thông tin về vùng nguyên liệu, sản lượng và chất lượng được quản lý xuyên suốt, doanh nghiệp không chỉ đáp ứng yêu cầu của khách hàng mà còn có thêm cơ sở để tham gia đàm phán và tiếp cận những phân khúc có giá trị cao hơn.
Việc tăng cường liên kết giữa các doanh nghiệp cũng có ý nghĩa quan trọng. Một hệ thống tiêu chuẩn và dữ liệu chung sẽ giúp các chủ thể trong chuỗi phối hợp hiệu quả hơn, đồng thời tạo cơ sở để nâng mức độ tin cậy của ngành hàng khi làm việc với các đối tác quốc tế.
Việt Nam thứ tư thế giới về xuất khẩu cao su. (Ảnh minh hoạ/TL)
Với cao su, vấn đề lại nằm nhiều ở cơ cấu sản phẩm. Theo ông Nguyễn Viết Tượng, nguyên Phó Chủ tịch Hiệp hội Cao su Việt Nam, Việt Nam hiện đứng thứ tư thế giới về sản lượng cao su thiên nhiên và thứ ba về xuất khẩu, nhưng chủ yếu vẫn cung cấp cao su thiên nhiên, trong khi cao su kỹ thuật và các sản phẩm chế biến có giá trị gia tăng còn hạn chế.
Theo đó, dư địa tăng trưởng của ngành không chỉ nằm ở việc mở rộng sản lượng mà còn ở khả năng nâng cấp công nghệ, phát triển chế biến sâu, kiểm soát tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu.
Điểm chung của ba ngành gỗ, cà phê và cao su là Việt Nam đã có vị trí nhất định trong chuỗi cung ứng toàn cầu nhưng phần lớn vẫn tập trung vào khâu sản xuất, chế biến và xuất khẩu. Trong khi đó, những yếu tố quyết định cách thức vận hành và giá trị của chuỗi như tiêu chuẩn, dữ liệu, yêu cầu thị trường hay mô hình kinh doanh phần lớn vẫn được hình thành từ phía các đối tác và thị trường bên ngoài.
Điều này đặt ra yêu cầu chuyển từ tư thế tuân thủ sang chủ động tham gia định hình chuỗi giá trị. Doanh nghiệp muốn tiến sâu hơn không thể chỉ đáp ứng những gì thị trường yêu cầu, mà cần có khả năng nhận diện xu hướng, phát triển sản phẩm và tạo ra những chuẩn mực phù hợp với năng lực của mình.
Dữ liệu, tiêu chuẩn và thương hiệu trở thành lợi thế mới
Để thực hiện chuyển đổi này, đầu tư vào công nghệ, phát triển sản phẩm, thương hiệu và quản trị dữ liệu được xem là những yếu tố không thể thiếu.
Ông Tô Xuân Phúc - Giám đốc điều hành Tổ chức Forest Trends, cho rằng Việt Nam cần chuyển từ vị thế một nơi sản xuất, cung ứng sang trở thành một đối tác đáng tin cậy trong chuỗi giá trị.
Theo hướng đó, truy xuất nguồn gốc, minh bạch chuỗi cung ứng, tiêu chuẩn và dữ liệu cần được nhìn nhận vượt ra ngoài phạm vi yêu cầu tuân thủ. Khi được xây dựng bài bản, đây có thể trở thành nền tảng để doanh nghiệp tạo dựng niềm tin, mở rộng quan hệ với đối tác và tiến tới những phân khúc có giá trị cao hơn.
Dữ liệu về vùng nguyên liệu, sản lượng, chất lượng, phát thải và thị trường vì thế ngày càng có vai trò quan trọng. Đây không chỉ là công cụ phục vụ quản lý mà còn hỗ trợ doanh nghiệp chứng minh năng lực, kiểm soát rủi ro và phản ứng nhanh hơn trước những thay đổi của thị trường.
Ở cấp độ ngành, các hiệp hội cũng cần chuyển mạnh hơn sang vai trò kết nối và cung cấp thông tin. Việc dự báo thị trường, cập nhật tiêu chuẩn và chia sẻ dữ liệu sẽ giúp doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, giảm khoảng cách thông tin với các đối tác quốc tế.
Trong khi đó, cơ quan quản lý có thể hỗ trợ thông qua hoàn thiện chính sách, tiêu chuẩn và hạ tầng dữ liệu, tạo môi trường thuận lợi để các doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Với những ngành đã có quy mô xuất khẩu lớn, việc nâng vị thế trong chuỗi không nhất thiết bắt đầu từ một cuộc thay đổi hoàn toàn mới. Quan trọng hơn là nâng cấp những năng lực đang có, từ vùng nguyên liệu, sản xuất, chế biến đến thiết kế, dữ liệu và thương hiệu.
Việt Nam hiện là thành viên của Tổ chức Cà phê Quốc tế (ICO), Tổ chức Gỗ nhiệt đới Quốc tế (ITTO), Hiệp hội các nước sản xuất cao su thiên nhiên (ANRPC) và tham gia nhiều cơ chế hợp tác của ASEAN về quản lý rừng bền vững, phát triển và thương mại đồ gỗ. Đây là nền tảng để các ngành hàng tiếp tục tăng cường kết nối quốc tế và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị.
Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng dựa nhiều vào khả năng đáp ứng tiêu chuẩn, tính minh bạch và mức độ tin cậy, bài toán của nông, lâm sản Việt Nam không còn chỉ là bán được nhiều hơn. Quan trọng hơn là doanh nghiệp có thể làm chủ được bao nhiêu khâu, tạo ra bao nhiêu giá trị và xây dựng được vị thế như thế nào trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Thanh Phong