Khả năng vận hành êm ái vốn là một trong những ưu điểm của ô tô điện, nhưng cũng có thể trở thành rủi ro đối với người đi bộ khi phương tiện di chuyển ở tốc độ thấp. Trước thực tế này, Cục Đăng kiểm Việt Nam đang đề xuất bắt buộc xe thuần điện trang bị hệ thống phát âm thanh cảnh báo để đảm bảo an toàn.
Ô tô điện có thể phải phát âm thanh khi chạy dưới 20 km/h
Cục Đăng kiểm Việt Nam đang lấy ý kiến đối với dự thảo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường đối với xe ô tô, dự kiến thay thế QCVN 09:2024/BGTVT. Một trong những nội dung đáng chú ý là đề xuất bắt buộc ô tô thuần điện phải trang bị hệ thống cảnh báo bằng âm thanh AVAS (Acoustic Vehicle Alerting System).
Theo đó, yêu cầu bắt buộc được đề xuất áp dụng đối với xe sử dụng hoàn toàn năng lượng từ pin điện, gồm BEV và PEV. Các loại phương tiện khác không thuộc diện bắt buộc trang bị hệ thống này theo nội dung dự thảo đang được lấy ý kiến.
AVAS được thiết kế để phát ra âm thanh bên ngoài xe, giúp người đi bộ, người đi xe đạp và những người xung quanh nhận biết sự xuất hiện của phương tiện. Khác với còi xe thông thường, hệ thống này hoạt động tự động trong những điều kiện nhất định mà không cần người lái chủ động bấm còi.
Cụ thể, dự thảo đề xuất AVAS phải tự động kích hoạt khi ô tô di chuyển với tốc độ dưới 20 km/h hoặc khi lùi xe. Trường hợp phương tiện đã có hệ thống phát âm thanh cảnh báo lùi riêng, AVAS không nhất thiết phải tạo thêm âm thanh khi xe lùi.
Trang bị hệ thống phát âm thanh cảnh báo nhằm tăng cường an toàn do ô tô điện vận hành êm ái ở tốc độ thấp có thể khiến người đi bộ khó nhận biết (Ảnh minh họa)
Dự thảo cũng cho phép bố trí công tắc hoặc núm điều khiển để người lái kích hoạt hay vô hiệu hóa hệ thống. Tuy nhiên, mỗi khi khởi động xe, AVAS phải mặc định ở trạng thái bật. Đáng chú ý, hệ thống phải tạo âm thanh liên tục, có sự thay đổi về cường độ hoặc đặc tính tương ứng với tốc độ vận hành, qua đó giúp người xung quanh nhận biết trạng thái di chuyển của ô tô.
Những âm thanh dễ gây nhầm lẫn với tín hiệu ưu tiên hoặc cảnh báo khẩn cấp như còi xe cứu thương, còi báo cháy, chuông báo động không được chấp nhận. Tương tự, các âm thanh ngắt quãng, có giai điệu hoặc mô phỏng tiếng động vật, côn trùng cũng không phù hợp với yêu cầu đặt ra.
Quy định này nhằm bảo đảm âm thanh cảnh báo có thể thực hiện đúng chức năng nhận diện phương tiện, thay vì tạo thêm tiếng ồn không cần thiết trong môi trường giao thông đô thị. Được biết, QCVN 09:2024/BGTVT hiện hành đã có yêu cầu kỹ thuật đối với ô tô được trang bị hệ thống này. Tuy nhiên, quy chuẩn chưa bắt buộc tất cả ô tô thuần điện phải lắp đặt AVAS.
Xe điện quá yên tĩnh và bài toán an toàn trong đô thị
Một trong những điểm khác biệt dễ nhận thấy giữa ô tô điện và xe sử dụng động cơ đốt trong là mức độ tiếng ồn khi vận hành. Với động cơ xăng hoặc diesel, tiếng máy thường giúp người xung quanh nhận biết sự hiện diện của phương tiện, ngay cả khi không trực tiếp quan sát.
Ngược lại, ô tô thuần điện gần như không tạo ra tiếng động cơ trong quá trình di chuyển. Ở tốc độ thấp, tiếng lốp và tiếng gió cũng tương đối nhỏ, khiến việc nhận biết phương tiện bằng thính giác trở nên khó khăn hơn. Điều này đặc biệt đáng chú ý tại bãi đỗ xe chung cư, trung tâm thương mại, khu dân cư hoặc những tuyến đường có đông người đi bộ. Đây là các khu vực phương tiện thường di chuyển chậm, liên tục tiến, lùi hoặc chuyển hướng trong không gian hạn chế.
Đối với người khiếm thị, âm thanh còn đóng vai trò quan trọng trong việc xác định sự hiện diện và hướng di chuyển của ô tô. Khi phương tiện vận hành quá êm, khả năng nhận biết nguy cơ bằng thính giác có thể bị hạn chế.
Tại Việt Nam, vấn đề này càng đáng quan tâm khi nhiều tuyến phố có mật độ giao thông hỗn hợp, với ô tô, xe máy, xe đạp và người đi bộ cùng sử dụng không gian đường. Một chiếc ô tô điện di chuyển chậm phía sau người đi bộ có thể khó được phát hiện nếu người này không quan sát trực tiếp.
Tuy nhiên, âm thanh cảnh báo không phải giải pháp thay thế trách nhiệm quan sát của người lái. AVAS chỉ bổ sung một tín hiệu nhận biết, trong khi khả năng phòng tránh va chạm vẫn phụ thuộc vào tốc độ, khoảng cách an toàn, điều kiện quan sát và thao tác điều khiển phương tiện.
Trên thế giới, yêu cầu phát âm thanh đối với xe điện đã được triển khai tại nhiều thị trường. Liên minh châu Âu áp dụng quy định liên quan đến AVAS đối với các kiểu xe mới từ ngày 1/7/2019 và mở rộng tới xe mới thuộc phạm vi điều chỉnh từ ngày 1/7/2021.
Theo quy định của EU và Quy định số 138 của Ủy ban Kinh tế Liên hợp quốc về châu Âu (UNECE), âm thanh cảnh báo được thiết kế để giúp người đi đường nhận biết xe vận hành trong khoảng tốc độ thấp, phổ biến tới khoảng 20 km/h và khi lùi.
Việc Việt Nam xem xét bổ sung yêu cầu bắt buộc vì vậy cũng phù hợp với xu hướng hoàn thiện tiêu chuẩn an toàn đối với phương tiện điện hóa.
Ở góc độ thị trường, quy định mới nếu được thông qua sẽ tạo thêm yêu cầu kỹ thuật đối với những doanh nghiệp sản xuất, lắp ráp và nhập khẩu ô tô điện. Các mẫu xe chưa được trang bị AVAS hoặc có hệ thống không đáp ứng quy chuẩn có thể phải bổ sung, hiệu chỉnh trước khi hoàn tất thủ tục chứng nhận chất lượng theo quy định áp dụng.
Ở góc độ người tiêu dùng, âm thanh cảnh báo có thể là một trang bị an toàn bổ sung đáng quan tâm, tương tự camera lùi, cảm biến đỗ xe hay hệ thống hỗ trợ phanh khẩn cấp. Tuy nhiên, âm thanh phải đủ để người xung quanh nhận biết mà không trở thành nguồn tiếng ồn gây khó chịu.
Đây cũng là lý do dự thảo đưa ra yêu cầu về đặc tính âm thanh, thay vì để từng nhà sản xuất tự lựa chọn tiếng cảnh báo theo ý muốn.
Lê Phong