Những mức phạt lên tới hàng tỷ đồng cho thấy cơ quan quản lý đang siết trách nhiệm bảo vệ người tiêu dùng. Nhưng trong nền kinh tế nền tảng, hiệu quả răn đe không chỉ nằm ở con số tiền phạt, mà cần một cơ chế đủ sức phòng ngừa, phát hiện và buộc doanh nghiệp chịu trách nhiệm tương xứng với vai trò của mình.
Trước việc một số doanh nghiệp nền tảng bị xử phạt với số tiền lên tới hàng tỷ đồng vì vi phạm quy định bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đang thu hút sự chú ý. Điển hình, như vụ Grab bị xử phạt 1,36 tỷ đồng với 6 hành vi vi phạm đã đặt ra câu hỏi lớn: khi các nền tảng có quy mô người dùng lớn, doanh thu cao và khả năng mở rộng nhanh, liệu một khoản phạt tiền dù lên tới hàng tỷ đồng đã đủ sức khiến doanh nghiệp thay đổi hành vi.
Đáng chú ý trong bối cảnh kinh tế nền tảng đang phát triển mạnh, từ thương mại điện tử, gọi xe, giao đồ ăn đến thanh toán, ví điện tử và các dịch vụ số. Những tranh luận gần đây liên quan đến chính sách phí sử dụng dịch vụ liên kết với tài khoản giao thông cũng cho thấy quyền lợi của người tiêu dùng có thể chịu tác động trực tiếp bởi những quyết định được đưa ra từ doanh nghiệp vận hành hệ thống số.
Tạp chí Thương trường đã trao đổi với Luật sư Diệp Năng Bình và Đại diện Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, theo đó, một vấn đề chung được đặt ra: bảo vệ người tiêu dùng trong nền kinh tế nền tảng không thể chỉ trông chờ vào việc xử phạt sau vi phạm, mà cần một cơ chế đủ sức phòng ngừa, phát hiện và buộc doanh nghiệp chịu trách nhiệm tương xứng với vai trò của mình.
Kinh tế nền tảng đang phát triển mạnh, từ thương mại điện tử, gọi xe, giao đồ ăn đến thanh toán, ví điện tử và các dịch vụ số (ảnh: Đinh Phương)
Khi tiền phạt có nguy cơ trở thành một loại “chi phí kinh doanh”
Về nguyên tắc, xử phạt hành chính không chỉ nhằm trừng phạt một hành vi đã xảy ra mà còn hướng đến mục tiêu ngăn ngừa những vi phạm tương tự trong tương lai. Tuy nhiên, hiệu quả răn đe của một khoản tiền phạt không chỉ phụ thuộc vào con số tuyệt đối.
Theo Luật sư Diệp Năng Bình cho biết, một khoản phạt dù lên tới hàng tỷ đồng nhưng nếu chỉ chiếm tỷ lệ không đáng kể so với doanh thu, lợi nhuận hoặc lợi ích kinh tế mà doanh nghiệp thu được từ hành vi vi phạm thì về mặt kinh tế, mức phạt đó có thể chưa đủ mạnh để tạo ra thay đổi thực chất.
Khác với nhiều mô hình kinh doanh truyền thống, nền tảng số có khả năng phục vụ số lượng người dùng rất lớn, mở rộng thị trường nhanh và khai thác hiệu ứng mạng. Một thay đổi nhỏ trong điều kiện giao dịch, cách cung cấp thông tin, chính sách phí hay cơ chế hiển thị có thể tác động đồng thời đến số lượng rất lớn người tiêu dùng. Vì vậy, nếu chi phí của hành vi vi phạm thấp hơn lợi ích doanh nghiệp có thể thu được, nguy cơ xuất hiện tâm lý coi khoản phạt như một phần chi phí hoạt động là điều không thể bỏ qua.
Luật sư Diệp Năng Bình nhấn mạnh, mục tiêu của chế tài không đơn thuần là thu tiền phạt mà quan trọng hơn là bảo đảm chi phí của hành vi vi phạm phải đủ lớn để doanh nghiệp không có động lực tiếp tục hoặc lặp lại hành vi đó.
Theo đó, câu chuyện không đơn giản là “phạt bao nhiêu tiền” mà cần một cơ chế răn đe hiệu quả và cần được nhìn nhận cũng như đánh giá sức mạnh thực tế của chế tài. Bởi một doanh nghiệp có thể chấp nhận nộp phạt, nhưng điều người tiêu dùng quan tâm hơn là quyền lợi bị ảnh hưởng có được khôi phục hay không.
Nếu người tiêu dùng bị mất tiền, bị cung cấp thông tin sai lệch hoặc bị hạn chế quyền lựa chọn, một quyết định xử phạt chỉ thực sự có ý nghĩa đầy đủ khi đi cùng cơ chế khắc phục hậu quả. Đây cũng là điểm khiến câu chuyện xử lý vi phạm trong kinh tế nền tảng trở nên phức tạp hơn. Một hành vi vi phạm có thể không chỉ tác động đến một giao dịch đơn lẻ mà có thể được nhân rộng thông qua hệ thống công nghệ, thuật toán hoặc chính sách áp dụng đồng thời cho số lượng lớn người dùng.
Do đó, mức phạt cao là tín hiệu mạnh, nhưng tiền phạt không thể là công cụ duy nhất của chính sách bảo vệ người tiêu dùng.
Răn đe phải bắt đầu từ trách nhiệm và khả năng phòng ngừa
Từ góc độ quản lý nhà nước, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia cho rằng kinh tế nền tảng mang lại nhiều tiện ích nhưng cũng xuất hiện những rủi ro mới liên quan đến thông tin, trách nhiệm của các chủ thể và cơ chế giải quyết khiếu nại.
Bảo vệ người tiêu dùng (ảnh: Đinh Phương)
Trong 7 tháng đầu năm 2026, Tổng đài Tư vấn, hỗ trợ người tiêu dùng 1800.6838 đã ghi nhận 1.294 vụ việc phản ánh, kiến nghị, trong đó có 269 vụ liên quan đến thương mại điện tử. Những con số này phần nào cho thấy các vấn đề phát sinh trong môi trường số không còn là hiện tượng cá biệt.
Một trong những khó khăn lớn là giao dịch trên nền tảng thường có sự tham gia của nhiều chủ thể. Người tiêu dùng có thể giao dịch với người bán nhưng thông qua nền tảng; thanh toán qua một trung gian khác; việc vận chuyển lại do một đơn vị khác thực hiện. Khi phát sinh tranh chấp, câu hỏi “ai chịu trách nhiệm?” đôi khi không dễ trả lời.
Theo quan điểm của Luật sư Diệp Năng Bình, trách nhiệm của nền tảng cần được xác định theo nguyên tắc tương xứng với mức độ kiểm soát và khả năng kiểm soát. Nếu một doanh nghiệp chỉ đơn thuần cung cấp hạ tầng kỹ thuật, trách nhiệm có thể khác với một nền tảng trực tiếp tham gia vào quảng cáo, thanh toán, xác thực người bán, lưu trữ dữ liệu giao dịch, quản lý phản hồi hoặc quyết định cách sản phẩm và dịch vụ được hiển thị.
Điều này đặt ra một yêu cầu quan trọng: không thể sử dụng một cách tiếp cận duy nhất cho tất cả các nền tảng. Khi mức độ tham gia và kiểm soát tăng lên, trách nhiệm đối với việc phòng ngừa và xử lý rủi ro cũng cần được xem xét tương ứng.
Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 và các quy định liên quan đã đặt ra trách nhiệm đối với tổ chức thiết lập, vận hành nền tảng số trung gian, trong đó có các yêu cầu về cung cấp thông tin, tiếp nhận phản ánh, hỗ trợ giải quyết yêu cầu và bảo đảm một số quyền của người tiêu dùng. Tuy nhiên, hiệu quả cuối cùng phụ thuộc rất lớn vào việc các trách nhiệm đó có được thực hiện thực chất hay không.
Một nền tảng có cơ chế khiếu nại trên giao diện nhưng người tiêu dùng khó tiếp cận; có quy trình xử lý nhưng không minh bạch; có tổng đài hỗ trợ nhưng việc giải quyết kéo dài, thì sự tồn tại của quy định chưa chắc đã đồng nghĩa với việc người tiêu dùng được bảo vệ đầy đủ. Đó là lý do tại sao trọng tâm trong giai đoạn tới cần chuyển mạnh hơn từ xử lý sau vi phạm sang quản trị rủi ro và phòng ngừa vi phạm.
Theo Luật sư Diệp Năng Bình, doanh nghiệp nền tảng thường có lợi thế vượt trội về công nghệ, dữ liệu và khả năng phát hiện các dấu hiệu bất thường. Vì vậy, không nên chuyển toàn bộ gánh nặng phát hiện vi phạm sang người tiêu dùng.
Nếu một sản phẩm có dấu hiệu vi phạm được bán rộng rãi, một thông tin gây nhầm lẫn tồn tại trong thời gian dài hoặc một cơ chế giao dịch có nguy cơ gây thiệt hại cho số lượng lớn người dùng, nền tảng cần có trách nhiệm chủ động hơn trong việc nhận diện và kiểm soát rủi ro là phù hợp với sự thay đổi bản chất của nền kinh tế số.
Nền tảng ngày nay không chỉ là “nơi diễn ra giao dịch”. Thông qua dữ liệu và thuật toán, nền tảng có thể tác động trực tiếp đến việc người tiêu dùng nhìn thấy gì, lựa chọn gì và ra quyết định như thế nào. Vì thế, bảo vệ người tiêu dùng cũng không thể chỉ dừng lại ở việc xử lý một giao dịch sai phạm sau khi thiệt hại đã xảy ra.
Cần quan tâm đến cả cách thông tin được hiển thị, tiêu chí nào được sử dụng để ưu tiên sản phẩm, việc đánh giá của người dùng có được phản ánh trung thực hay không và người tiêu dùng có thực sự biết mình đang tiếp cận nội dung quảng cáo, nội dung được tài trợ hay đề xuất dựa trên dữ liệu hay không.
Đây chính là nơi “sức mạnh” của chế tài cần được nhìn theo nghĩa rộng hơn. Một khoản tiền phạt có thể tạo ra tác động tức thời. Nhưng một hệ thống yêu cầu doanh nghiệp minh bạch hơn, chủ động hơn và chịu trách nhiệm rõ ràng hơn mới có khả năng tạo ra thay đổi lâu dài.
Theo đó, cần một “gói chế tài” thay vì chỉ trông chờ vào tiền phạt, vụ việc doanh nghiệp nền tảng bị xử phạt tới hàng tỷ đồng cho thấy công tác bảo vệ người tiêu dùng đang được siết chặt hơn. Tuy nhiên, câu hỏi quan trọng không chỉ là mức phạt có lớn hay không, mà là sau quyết định xử phạt, hành vi của doanh nghiệp có thay đổi hay không và người tiêu dùng có thực sự được bảo vệ tốt hơn hay không.
Trong nền kinh tế nền tảng, nơi một chính sách có thể tác động tới hàng triệu người dùng chỉ bằng một thay đổi trên hệ thống, sức mạnh răn đe cần được xây dựng từ một tổ hợp giải pháp: trách nhiệm phải rõ ràng, thông tin phải minh bạch, cơ chế khiếu nại phải hiệu quả, doanh nghiệp phải chủ động phòng ngừa rủi ro và vi phạm phải đi kèm nghĩa vụ khắc phục hậu quả.
Tiền phạt có thể là lời cảnh báo mạnh, nhưng để doanh nghiệp thực sự thay đổi hành vi, “cái giá” của vi phạm phải lớn hơn một con số nộp vào ngân sách. Đó phải là trách nhiệm khôi phục quyền lợi người tiêu dùng, nghĩa vụ minh bạch và áp lực buộc doanh nghiệp thay đổi cách vận hành trước khi rủi ro trở thành thiệt hại thực tế.
Phượng Hòa