Chỉ trong vài phút, một sản phẩm vi phạm có thể tiếp cận hàng nghìn người tiêu dùng trên thương mại điện tử. Khi tốc độ lan truyền vượt xa khả năng xử lý thủ công, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đòi hỏi các nền tảng số phải trở thành tuyến phòng vệ đầu tiên.
Kiểm tra thông tin shop, đánh giá và chính sách bảo hành giúp người tiêu dùng nhận diện hàng chính hãng tốt hơn.
Cuộc chuyển dịch từ xử lý sang phòng ngừa
Không gian số đang làm thay đổi cách thức phát sinh và lan truyền các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Nếu trên thị trường truyền thống, hàng giả phải qua nhiều khâu phân phối thì trong môi trường trực tuyến, khoảng cách từ sao chép đến tiếp cận người tiêu dùng chỉ còn tính bằng vài thao tác.
Hình ảnh quảng cáo, bao bì, logo hay video giới thiệu sản phẩm có thể nhanh chóng xuất hiện trên nhiều tài khoản khác nhau. Không ít trường hợp, khi chủ thể quyền hoàn tất quy trình thông báo hoặc khiếu nại, nội dung vi phạm đã lan truyền rộng rãi, hàng hóa đã tiêu thụ hoặc gian hàng vi phạm đã chuyển sang tài khoản mới.
Thực tế cho thấy cơ chế "Thông báo - Gỡ bỏ" vẫn là công cụ quan trọng nhưng ngày càng bộc lộ hạn chế khi phải xử lý số lượng lớn nội dung vi phạm trên môi trường số. Vì vậy, xu hướng quản trị hiện nay là tăng cường các biện pháp phòng ngừa ngay từ quá trình vận hành.
Cách tiếp cận này được phản ánh trong Đạo luật Dịch vụ số của Liên minh châu Âu (DSA), với yêu cầu các nền tảng đánh giá rủi ro, phát hiện và xử lý nội dung bất hợp pháp, đồng thời nâng cao tính minh bạch trong quản trị.
Theo đó, quyền sở hữu trí tuệ không còn chỉ được xử lý khi tranh chấp phát sinh mà đang trở thành một tiêu chí đánh giá năng lực quản trị nền tảng. Khả năng xác thực người bán, kiểm soát dữ liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo để phát hiện dấu hiệu vi phạm và xây dựng cơ chế cảnh báo sớm ngày càng được xem là những yếu tố quan trọng tạo dựng niềm tin và uy tín của nền tảng.
Quản trị nền tảng trở thành "lá chắn" đầu tiên
Trong nhiều năm, các nền tảng số chủ yếu được xem là đơn vị trung gian kết nối người bán với người mua hoặc người tạo nội dung với người sử dụng. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của kinh tế số, vai trò này đang thay đổi đáng kể.
Thuật toán quyết định sản phẩm nào được ưu tiên hiển thị, dữ liệu định hình khả năng tiếp cận khách hàng, còn thanh toán và logistics hoàn tất giao dịch. Khi tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, nền tảng không chỉ cung cấp hạ tầng kỹ thuật mà còn được kỳ vọng đảm nhận vai trò lớn hơn trong việc phòng ngừa rủi ro, trong đó có xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Xu hướng này thể hiện rõ qua thực tiễn quản trị của nhiều nền tảng quốc tế. Amazon triển khai các chương trình Project Zero và Transparency nhằm hỗ trợ chủ sở hữu nhãn hiệu phát hiện, xác minh và loại bỏ hàng hóa nghi giả mạo; Alibaba xây dựng Intellectual Property Protection Platform (IPP Platform) để tiếp nhận và xử lý yêu cầu từ chủ thể quyền. Cùng với đó, nhiều nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội đang ứng dụng trí tuệ nhân tạo để nhận diện logo, đối chiếu hình ảnh sản phẩm, phân tích hành vi bất thường và phát hiện nguy cơ tái phạm.
Các nghiên cứu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) và Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) cho thấy những công cụ này chưa thể loại bỏ hoàn toàn hành vi xâm phạm, nhưng có thể rút ngắn thời gian phát hiện, giảm chi phí thực thi và hạn chế phạm vi lan truyền của nội dung vi phạm. Đây cũng là lý do nhiều quốc gia chuyển từ mô hình xử lý sau vi phạm sang xây dựng hệ thống quản trị có khả năng phòng ngừa ngay từ đầu.
Việc tăng cường quản trị nền tảng được kỳ vọng mang lại lợi ích cho cả doanh nghiệp, người tiêu dùng và cơ quan quản lý. Doanh nghiệp có thêm công cụ bảo vệ thương hiệu, người tiêu dùng giảm nguy cơ tiếp cận hàng giả, còn cơ quan quản lý có điều kiện tập trung nguồn lực vào các vụ việc nghiêm trọng thay vì xử lý số lượng lớn vi phạm nhỏ lẻ. Đồng thời, năng lực quản trị cũng đang trở thành một lợi thế cạnh tranh quan trọng của các nền tảng trong bối cảnh thị trường ngày càng coi trọng tính minh bạch và độ tin cậy của môi trường kinh doanh số.
Khung pháp lý đang hình thành, năng lực thực thi sẽ quyết định hiệu quả
Sự phát triển của thương mại điện tử, kinh tế số và trí tuệ nhân tạo đang đặt ra yêu cầu mới đối với hệ thống bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam. Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu là xử lý hành vi xâm phạm sau khi xảy ra thì xu hướng hiện nay đang chuyển dần sang tăng cường phòng ngừa ngay trong quá trình vận hành của nền tảng số.
Song song với sự phát triển của thương mại điện tử, khung pháp lý về sở hữu trí tuệ và giao dịch trên môi trường số cũng được hoàn thiện. Các quy định mới không chỉ tăng cường bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ mà còn siết chặt trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử trong định danh người bán, kiểm soát hàng hóa và phối hợp xử lý vi phạm. Đây được xem là nền tảng pháp lý quan trọng để nâng cao hiệu quả phòng, chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trên không gian số.
Cùng với các quy định về định danh người bán, truy xuất nguồn gốc, hóa đơn điện tử và chia sẻ dữ liệu, nền tảng pháp lý cho một môi trường giao dịch minh bạch hơn đang dần được hình thành. Tuy nhiên, hiệu quả vẫn phụ thuộc vào năng lực thực thi. Trong môi trường trực tuyến, một gian hàng có thể bị khóa nhưng cũng nhanh chóng xuất hiện trở lại dưới một tài khoản khác. Nếu quy trình phối hợp giữa nền tảng, chủ thể quyền và cơ quan quản lý chưa đủ nhanh, việc xử lý từng vụ việc sẽ khó theo kịp tốc độ phát sinh vi phạm.
Điều đó đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ dừng ở việc đăng ký bảo hộ mà cần chủ động theo dõi, phát hiện và phối hợp xử lý vi phạm. Về phía nền tảng, đầu tư vào hệ thống quản trị rủi ro, ứng dụng công nghệ để nhận diện dấu hiệu bất thường và chia sẻ dữ liệu với cơ quan quản lý đang trở thành yêu cầu ngày càng rõ nét.
Thách thức được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng khi các công nghệ mới giúp việc tạo lập và phát tán nội dung giả mạo trở nên nhanh hơn và tinh vi hơn. Theo Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), điều này đòi hỏi hệ thống bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ phải liên tục thích ứng, đồng thời nâng cao hiệu quả phối hợp giữa doanh nghiệp, nền tảng và cơ quan thực thi.
Trong dài hạn, năng lực cạnh tranh của nền kinh tế số sẽ không chỉ được đo bằng quy mô giao dịch mà còn ở khả năng bảo vệ tài sản trí tuệ và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch. Khi cơ chế phòng ngừa được đặt ở vị trí trung tâm, quyền sở hữu trí tuệ sẽ không còn là trách nhiệm riêng của cơ quan quản lý hay chủ thể quyền, mà trở thành tiêu chí phản ánh chất lượng quản trị của toàn bộ hệ sinh thái số.
Tiến Thanh