Thương mại điện tử phát triển mạnh tại Việt Nam mang lại tiện ích cho người tiêu dùng nhưng cũng tạo kẽ hở cho gian lận. Nhiều đối tượng lợi dụng mạng xã hội và sàn TMĐT để rao bán hàng cấm, hàng giả, vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Mô hình gian lận mới trên các sàn TMĐT
Trước đây, hàng giả thường được buôn bán qua chợ cóc hoặc nhà xưởng ngầm. Tuy nhiên, trong bối cảnh TMĐT lên ngôi, nhiều gian hàng online công khai chào bán sản phẩm giả mạo với mức giá rẻ bất ngờ, kèm hình ảnh hộp, tem mác được chụp từ sản phẩm thật. Các gian thương thường đặt kho hàng ở địa điểm không rõ ràng, vận chuyển qua bên thứ ba, khiến cơ quan chức năng khó xác định nguồn gốc.
Hàng loạt livestream bán hàng trên các nền tảng MXH. (Ảnh minh họa)
Cơ chế ẩn danh của TMĐT chính là “mảnh đất màu mỡ” cho gian lận phát triển. Người tiêu dùng hầu như không thể biết được chủ shop có giấy phép hay không, bởi việc xác minh danh tính người bán trên các nền tảng không chặt chẽ như quy định đối với siêu thị truyền thống.
Không những vậy, tâm lý tin vào đánh giá (review) càng khiến nhiều người mua “sập bẫy”. Những đánh giá được cho là “seeding” càng khiến khách hàng bối rối, tin rằng sản phẩm là thật.
Quản lý nền tảng và công cụ kỹ thuật
Thực tế đặt ra vấn đề: trách nhiệm của các sàn TMĐT đến đâu khi để gian thương lợi dụng quảng bá, bán hàng giả?
Để chống gian lận trên TMĐT, nhiều nền tảng đã triển khai giải pháp công nghệ: thí điểm gắn QR code cho sản phẩm (doanh nghiệp tự đăng ký truy xuất) hoặc AI quét nội dung bất hợp pháp.
Bên cạnh giải pháp công nghệ, việc hoàn thiện khung pháp lý cũng được xem là rất cấp bách. Luật Thương mại Điện tử (2006) và các nghị định hướng dẫn hiện đang có lỗ hổng: chưa quy định bắt buộc sàn TMĐT phải kiểm duyệt toàn bộ gian hàng trước khi cho hoạt động, cũng chưa yêu cầu minh bạch thông tin người bán. Một số nước như Hàn Quốc thậm chí yêu cầu các nền tảng phải cung cấp toàn bộ dữ liệu thanh toán, vận chuyển nếu cơ quan điều tra yêu cầu.
Tại châu Âu, Luật Dịch vụ Kỹ thuật số (Digital Services Act) buộc nền tảng phải gỡ bỏ nhanh trong vòng 24 giờ khi nhận được phản ánh về hàng giả. Theo các chuyên gia, Việt Nam có thể tham khảo các quy định này để sửa đổi Luật TMĐT, nâng cao trách nhiệm của sàn và hỗ trợ cơ quan chức năng nhanh chóng xác minh thông tin.
Hiện tại, dự thảo sửa đổi Luật TMĐT đang cân nhắc bổ sung quy định về xác thực chủ shop giống như “siêu thị” truyền thống, nghĩa là phải cung cấp giấy phép kinh doanh, thông tin liên hệ chính thức trước khi mở gian hàng. Thêm vào đó, chế tài về phạt tiền và khóa tài khoản phải được thực thi nghiêm, tránh tình trạng “phạt rồi đâu lại vào đấy.”
Vai trò người tiêu dùng và minh bạch thông tin
Mặc dù công nghệ và chính sách ngày càng chặt chẽ, tuy nhiên “mắt xích” quan trọng nhất để ngăn chặn gian lận chính là người tiêu dùng. Việc trang bị kỹ năng nhận biết hàng thật - hàng giả là cần thiết.
Người mua nên tập thói quen kiểm tra thông tin sản phẩm trước khi đặt hàng. Đồng thời, cần cảnh giác với những quảng cáo phóng đại bằng cách so sánh giữa nhiều gian hàng và tìm kiếm nguồn đánh giá độc lập, như các diễn đàn về tiêu dùng.
Ngoài ra, một số ý kiến chuyên gia và cán bộ quản lý đề xuất việc công bố “danh sách đen” các gian hàng vi phạm (tương tự danh sách Notorious Markets của Mỹ) như một công cụ cảnh báo hiệu quả.
Khi thông tin đầy đủ về các shop từng bị xử lý được đăng tải công khai trên website của cơ quan chức năng hoặc ngay trên nền tảng TMĐT, người tiêu dùng sẽ dễ dàng tra cứu, tránh xa các gian hàng có lịch sử vi phạm. Đồng thời, cơ chế này cũng tạo sức ép để các sàn TMĐT phải dọn dẹp kịp thời những gian hàng xấu, nâng cao trách nhiệm trong công tác kiểm duyệt nội dung.
Thương mại điện tử là xu hướng tất yếu, đem lại sự tiện lợi và đa dạng cho người tiêu dùng nhưng gian lận thương mại trên TMĐT ngày càng tinh vi và khó kiểm soát. Để bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp chân chính và an toàn cho người tiêu dùng, cần kết hợp chặt chẽ giữa biện pháp kỹ thuật, hoàn thiện khuôn khổ pháp luật và nâng cao ý thức của cộng đồng mua sắm, chỉ khi đạt được điều đó, nền TMĐT tại Việt Nam mới phát triển bền vững, minh bạch và đáng tin cậy.
Linh Anh