Thảo luận tại Hội trường, các đại biểu đưa ra nhiều đề xuất nhằm góp phần chủ động phòng ngừa, ngăn chặn các yếu tố nguy cơ gây hại cho sức khỏe, đặc biệt là bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên trước tác hại của thuốc lá ngay từ sớm.
Cấm thuốc lá ngay từ thế hệ sinh năm 2010
Theo Cổng Thông tin điện tử Quốc hội, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, chiều ngày 9/11, Quốc hội họp phiên toàn thể tại hội trường cho ý kiến dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Bày tỏ đồng tình đưa chính sách cấm thuốc lá theo thế hệ vào luật sửa đổi lần này, đại biểu Lê Hoàng Anh, đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai đề nghị bổ sung vào Điều 9 hành vi bị cấm, bổ sung một khoản: “Bán, cung cấp thuốc lá cho người sinh từ ngày 01/01/2010 trở về sau; người sinh từ ngày 01/01/2010 trở về sau mua, sử dụng thuốc lá”, hiệu lực từ ngày 01/01/2028, khi người sinh ngày 01/01/2010 vừa tròn 18 tuổi.
Đại biểu Lê Hoàng Anh nhấn mạnh, cấm theo công năng thay vì danh mục, giảm sản lượng có mốc sàn, giữ lá chắn tuổi 18 trọn đời cho thế hệ trẻ: đó là bảo vệ sức khỏe Nhân dân, cũng là bảo vệ ngân sách và nguồn nhân lực của đất nước.
Đại biểu Lê Hoàng Anh, đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai phát biểu (Ảnh: quochoi.vn)
Đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà, đoàn ĐBQH thành phố Quảng Ninh cho rằng đề xuất cấm hút và cấm bán thuốc lá cho người sinh từ năm 2010 trở về sau là một chính sách có tính đột phá, chuyển đổi căn bản từ việc kiểm soát độ tuổi sang chính sách bảo vệ trọn vẹn một thế hệ không khói thuốc.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), phụ nữ mang thai tiếp xúc với khói thuốc thụ động có nguy cơ thai chết lưu tăng 23% và nguy cơ sinh con bị dị tật bẩm sinh tăng 13%. Những đứa trẻ chưa chào đời, chưa có khả năng tự bảo vệ mình đã phải chịu tổn thương sức khỏe do hành vi của người lớn. Dẫn chiếu những hậu quả nặng nề từ khói thuốc thụ động mà những người hoàn toàn không hút thuốc phải gánh chịu, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà nhấn mạnh thiết lập một thế hệ không thuốc lá chính là cam kết chính sách bền vững cho tương lai.
Để đảm bảo tính khả thi, đại biểu đề nghị cần đánh giá kỹ lưỡng các tác động pháp lý - xã hội, quy định rõ ngày sinh làm căn cứ nhận diện, làm rõ trách nhiệm của người bán và hoàn thiện cơ chế kiểm soát; tập trung xử lý hành vi bán, cung cấp thuốc lá trái phép và không hình sự hóa hay tạo sự kỳ thị đối với giới trẻ.
Trước giải trình của Bộ Y tế cần nghiên cứu thêm về đề nghị "nâng độ tuổi được mua thuốc lá từ 18 lên 21", đại biểu Nguyễn Hải Long, đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng viện dẫn các cơ sở khoa học, kinh nghiệm quốc tế, đánh giá tác động, lấy ý kiến đã có trong hồ sơ của Bộ Y tế để cho thấy: cần thiết nâng độ tuổi được mua thuốc lá từ 18 lên 21.
Theo đó, đại biểu cho biết đến nay ít nhất 15 nước đã áp dụng mốc 21 tuổi. Điều tra năm 2021 được dẫn trong báo cáo của Bộ Y tế, tỷ lệ hút thuốc ở nam giới 15–19 tuổi là 5,46%, đến 20–24 tuổi đã là 32,6%, gấp gần 6 lần.
Theo đại biểu, lứa tuổi 18 đến 21, lúc các em rời gia đình, có tiền riêng, sống giữa nhóm bạn mới, lại là lứa tuổi chưa được bảo vệ. Theo mô hình của Bộ Y tế, mỗi năm giữ mốc 18 tuổi, nước ta có thêm khoảng 190 nghìn nam thanh niên trở thành người hút thuốc. Nghĩa là mỗi năm chờ nghiên cứu thêm, lại có gần 200 nghìn thanh niên bước vào nghiện và hàng chục nghìn người trong số đó sẽ chết sớm. Vì vậy, đại biểu đề nghị nâng độ tuổi được mua thuốc lá lên 21 tuổi theo lộ trình 19, 20, 21 tuổi, mỗi mốc có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 hằng năm, bắt đầu từ năm 2028, để người đang được mua hợp pháp không bị mất quyền.
Ngăn ngừa thanh thiếu niên tiếp cận thuốc lá
Tham gia đóng góp nội dung về quy định cấm sử dụng hình ảnh thuốc lá, đại biểu Trần Thế Anh, đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình bày tỏ thống nhất với việc dự thảo luật lần này tiếp tục duy trì quy định cấm quảng cáo, đồng thời mở rộng phạm vi cấm sử dụng hình ảnh thuốc lá trên các sản phẩm dành riêng cho người chưa đủ 18 tuổi.
Tuy nhiên theo đại biểu, cần quan tâm hơn đến nguy cơ người chưa đủ 18 tuổi tiếp xúc một cách bị động, không mong muốn với hình ảnh thuốc lá trên môi trường số, đặc biệt là mạng xã hội và các nền tảng chia sẻ video. Hiện nay, học sinh và thanh thiếu niên thường xuyên sử dụng mạng xã hội để học tập, tìm kiếm thông tin và giải trí. Khi xem video hoặc các clip ngắn, các em có thể bất ngờ bắt gặp hình ảnh thuốc lá được lồng ghép tinh vi trong nội dung, hoặc các thông điệp quảng bá xuất hiện xen kẽ giữa các chương trình đang theo dõi. Điều đáng quan ngại là dù không chủ động tìm kiếm và không mong muốn tiếp cận, các em vẫn có thể bị tác động đến nhận thức, khơi gợi trí tò mò và dần hình thành nhu cầu sử dụng thuốc lá.
Dẫn chiếu kinh nghiệm quốc tế về phương thức phân phối nội dung, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu chỉnh lý khoản 10 Điều 9 theo hướng: Cấm sử dụng hình ảnh thuốc lá trên báo chí, xuất bản phẩm, các sản phẩm hoặc nội dung truyền thông dành riêng hoặc chủ yếu hướng tới người chưa đủ 18 tuổi, bao gồm cả các nội dung được cung cấp, phát hành và phân phối trên môi trường điện tử (trừ trường hợp tuyên truyền, phổ biến thông tin, giáo dục về phòng, chống tác hại của thuốc lá).
Đồng thời, cần làm rõ tiêu chí nhận diện nội dung chủ yếu hướng tới người chưa đủ 18 tuổi nhằm bảo đảm tính thống nhất với quy định cấm quảng cáo, tiếp thị thuốc lá và các quy định pháp luật về hoạt động báo chí, nghệ thuật, giáo dục hợp pháp, tránh việc mở rộng phạm vi cấm không cần thiết.
Đại biểu Trần Thế Anh, đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình phát biểu (Ảnh: quochoi.vn)
Tán thành quy định không bán thuốc lá khi người mua không chứng minh được đã đủ tuổi, tuy nhiên, đại biểu Nguyễn Đặng Ân đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn nhấn mạnh cần có hướng dẫn thống nhất về phương thức xác minh thuận tiện cho người dân và hộ kinh doanh, tránh phát sinh thủ tục phiền hà. Đồng thời, đề nghị rà soát đồng bộ hệ thống chế tài, thẩm quyền kiểm tra, trách nhiệm của chính quyền địa phương và người quản lý địa điểm cấm hút thuốc. Bên cạnh việc xử phạt, cần tăng cường khả năng tiếp cận dịch vụ tư vấn cai nghiện và đẩy mạnh công tác truyền thông tại trường học, cộng đồng, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Góp ý về quy định cấm bán thuốc lá qua máy bán hàng tự động, đại biểu Bùi Thanh Toàn, đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk nhận thấy dự thảo luật tiếp tục cấm cơ học việc bán thuốc lá qua máy bán hàng tự động. Trong khi đó, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) và nhận diện sinh trắc học hiện nay đã rất phát triển; máy bán hàng tự động tích hợp AI có khả năng xác thực độ tuổi người mua chính xác hơn nhiều so với các tiệm tạp hóa nhỏ lẻ.
Dẫn chiếu kinh nghiệm từ Nhật Bản (sử dụng thẻ định danh Taspo) cho thấy đây là công cụ quản lý rất hữu hiệu nhằm ngăn chặn người dưới 18 tuổi tiếp cận thuốc lá, đồng thời kiểm soát nguồn gốc và chống buôn lậu, đại biểu Bùi Thanh Toàn đề nghị không nên cấm tuyệt đối máy bán hàng tự động, mà sửa đổi thành: "Cấm bán thuốc lá bằng máy bán hàng tự động không tích hợp công nghệ xác thực độ tuổi người mua".
Đồng thời, đề xuất giao Chính phủ triển khai lộ trình thí điểm sử dụng máy bán hàng tự động tích hợp định danh sinh trắc học (như VNeID) tại một số địa điểm công cộng được kiểm soát, bởi giải pháp này không chỉ phục vụ quản lý thuốc lá mà còn quản lý các mặt hàng hạn chế độ tuổi khác như rượu, bia.
Bên cạnh đó, trước thực tiễn cho thấy thuốc lá điện tử đang xâm nhập học đường rất nghiêm trọng, đại biểu Bùi Thanh Toàn nhận thấy khi phát hiện học sinh vi phạm, chế tài phạt tiền thường hay kỷ luật đình chỉ học tập đều không khả thi. Mặc dù mức phạt chi tiết thuộc thẩm quyền quy định của Nghị định, nhưng theo đại biểu luật cần tạo khung pháp lý mang tính giáo dục. Do đó, đề nghị bổ sung nguyên tắc xử lý vào Điều 31 luật hiện hành theo hướng: Đối với người dưới 18 tuổi có hành vi sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, ưu tiên áp dụng các biện pháp lao động công ích phục vụ cộng đồng và tham gia chương trình tư vấn cai nghiện, thay vì áp dụng hình thức phạt tiền.
Giải trình trước ý kiến đại biểu đề nghị nâng độ tuổi được sử dụng thuốc lá lên 21 tuổi, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho biết, việc quy định độ tuổi cần bảo đảm đồng bộ với Bộ luật Dân sự và các quy định pháp luật liên quan. Qua tham khảo kinh nghiệm quốc tế, đa số quốc gia quy định độ tuổi được sử dụng thuốc lá từ 18 tuổi trở lên. Do đó, cơ quan soạn thảo cho rằng quy định từ đủ 18 tuổi trở lên tương đối phù hợp với hệ thống pháp luật hiện hành.
Về đề xuất cấm thuốc lá theo thế hệ, Bộ trưởng cho biết đây là nội dung mới, đã được cơ quan soạn thảo nghiên cứu trong quá trình xây dựng chính sách và xin ý kiến các thành viên Chính phủ. Qua đánh giá kinh nghiệm quốc tế, hiện mới có một số quốc gia xem xét hoặc ban hành chính sách này. Theo Bộ trưởng Đào Hồng Lan, do chính sách còn mới, chưa có đủ căn cứ thực tiễn để đánh giá đầy đủ tác động và hiệu quả khi triển khai. Sau khi thảo luận, đa số thành viên Chính phủ thống nhất chưa đưa nội dung này vào dự thảo Luật.
Bộ trưởng cũng khẳng định quá trình xây dựng chính sách được thực hiện theo các quy định về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực và ngăn chặn lợi ích nhóm trong xây dựng pháp luật. Bộ trưởng cho rằng, bên cạnh yêu cầu về mục tiêu chính sách, các quy định khi ban hành cần bảo đảm tính khả thi. Thực tế triển khai quy định cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi và cấm người dưới 18 tuổi sử dụng thuốc lá vẫn còn nhiều khó khăn, cần tiếp tục có giải pháp quyết liệt hơn. Vì vậy, cơ quan soạn thảo nhận thấy chưa có đủ căn cứ để chứng minh hiệu quả của việc áp dụng chính sách cấm thuốc lá theo thế hệ tại thời điểm này.
Về địa điểm cấm hút thuốc lá hoàn toàn, Bộ trưởng Bộ Y tế cho biết cơ quan soạn thảo tiếp thu ý kiến đại biểu và sẽ tiếp tục rà soát, bảo đảm lộ trình quy định của Chính phủ phù hợp với điều kiện thực tiễn. Bên cạnh đó, cơ quan soạn thảo cũng ghi nhận nhiều ý kiến đại biểu góp ý đối với các hành vi bị nghiêm cấm và sẽ rà soát, nghiên cứu bổ sung.
Anh Đào