Với 91,78% đại biểu Quốc hội tán thành, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã được thông qua.
Đáng chú ý, các nội dung liên quan đến cạnh tranh và bảo vệ người tiêu dùng tập trung hoàn thiện khung pháp lý trước sự phát triển của kinh tế số, kiểm soát những phương thức kinh doanh mới, đồng thời tăng quyền chủ động cho người tiêu dùng và đẩy mạnh phân cấp quản lý nhà nước.
Hoàn thiện công cụ kiểm soát cạnh tranh trong môi trường số
Sự phát triển của các nền tảng số đang làm thay đổi cách doanh nghiệp xác lập vị thế và cạnh tranh trên thị trường. Trong nhiều mô hình kinh doanh, doanh thu không còn là thước đo duy nhất phản ánh sức mạnh thị trường, bởi khả năng tiếp cận dữ liệu, hiệu ứng mạng lưới hay mức độ kiểm soát hệ sinh thái có thể tạo ra lợi thế đáng kể. Đây cũng là một trong những vấn đề được đặt ra trong quá trình hoàn thiện Luật Cạnh tranh.
Theo các nội dung sửa đổi, phương pháp xác định thị trường liên quan được cập nhật theo hướng phù hợp hơn với đặc điểm của nền kinh tế số. Bên cạnh doanh thu, số lượng và tổng giá trị giao dịch trên nền tảng số được bổ sung làm căn cứ xác định thị phần. Các yếu tố như dữ liệu, hiệu ứng mạng lưới, rào cản chuyển đổi và mức độ tích hợp trong hệ sinh thái cũng được xem xét khi đánh giá sức mạnh thị trường đáng kể của doanh nghiệp.
Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận này giúp cơ quan quản lý có thêm cơ sở nhận diện những lợi thế cạnh tranh không dễ thể hiện qua các chỉ số kinh doanh truyền thống. Qua đó, việc đánh giá vị thế thị trường có thể phản ánh sát hơn đặc điểm hoạt động của doanh nghiệp trong môi trường số, nơi quyền kiểm soát dữ liệu và khả năng kết nối người dùng có thể ảnh hưởng đáng kể đến tương quan cạnh tranh.
Các quy định mới hướng đến hoàn thiện môi trường cạnh tranh và tăng cường bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong bối cảnh kinh tế số phát triển. (Ảnh minh họa)
Cùng với việc bổ sung công cụ đánh giá, Luật cũng mở rộng phạm vi nhận diện các hành vi có nguy cơ hạn chế cạnh tranh. Những hành vi như ưu tiên sản phẩm, dịch vụ của doanh nghiệp trong cùng nhóm liên kết; hạn chế quyền lựa chọn hoặc chuyển đổi của khách hàng; cản trở quyền tiếp cận dữ liệu hoặc sử dụng dữ liệu không công khai để cạnh tranh với doanh nghiệp khác được đưa vào diện kiểm soát.
Đối với các hành vi này, việc xác định vi phạm cần được đặt trong bối cảnh đánh giá tác động hạn chế cạnh tranh đối với thị trường, thay vì chỉ căn cứ vào hình thức giao dịch hoặc phương thức kinh doanh. Đồng thời, các trường hợp liên quan đến bảo vệ dữ liệu cá nhân và bảo đảm an ninh mạng cũng được xem xét theo những điều kiện, ngoại lệ tương ứng của pháp luật.
Ở góc độ cạnh tranh không lành mạnh, các quy định mới hướng đến xử lý những phương thức có thể làm sai lệch môi trường kinh doanh, đặc biệt trên nền tảng điện tử. Các hành vi được bổ sung gồm lạm dụng quyền phân phối, quyền bán hàng để cản trở hoạt động kinh doanh hợp pháp; sử dụng dấu hiệu, thông tin gây nhầm lẫn về chủ thể kinh doanh hoặc nguồn gốc thương mại; thiết kế giao diện điện tử theo cách làm sai lệch, hạn chế hoặc cản trở quyết định tự nguyện của khách hàng, gây thiệt hại cho doanh nghiệp khác.
Việc bổ sung các nhóm hành vi này cho thấy yêu cầu quản lý cạnh tranh không chỉ dừng ở quan hệ giữa các doanh nghiệp theo mô hình truyền thống, mà còn phải tính đến cách thức thiết kế nền tảng, tổ chức phân phối và tương tác với người tiêu dùng. Đây là cơ sở để tăng khả năng nhận diện, xử lý những hành vi cạnh tranh không lành mạnh phát sinh cùng với các mô hình kinh doanh mới.
Một nội dung khác được điều chỉnh là kiểm soát tập trung kinh tế. Luật tạo cơ sở quy định các trường hợp được miễn thông báo tập trung kinh tế, đồng thời hoàn thiện trình tự thẩm định và trách nhiệm thông báo kết quả của cơ quan thực thi.
Đáng chú ý, doanh nghiệp sau khi thực hiện tập trung kinh tế có thể kiến nghị xem xét sửa đổi hoặc chấm dứt một phần hay toàn bộ điều kiện đã được đặt ra trong quyết định trước đó. Quy định này góp phần tạo thêm tính linh hoạt trong quá trình thực hiện các giao dịch mua bán, sáp nhập, đồng thời duy trì cơ chế giám sát đối với những thương vụ có khả năng tác động đến cạnh tranh trên thị trường.
Về thực thi, thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính đối với các hành vi hạn chế cạnh tranh, cạnh tranh không lành mạnh và vi phạm quy định về tập trung kinh tế được quy định là 5 năm. Cơ chế xử lý vụ việc cạnh tranh cũng được hoàn thiện theo hướng hạn chế chồng chéo với pháp luật về xử lý vi phạm hành chính, đồng thời làm rõ các biện pháp xử lý như phạt tiền, tịch thu lợi nhuận thu được từ hành vi vi phạm và thẩm quyền xử phạt.
Nhìn tổng thể, các điều chỉnh hướng đến hai mục tiêu song hành: tăng khả năng phát hiện, kiểm soát những hành vi có nguy cơ làm méo mó cạnh tranh và tạo hành lang pháp lý phù hợp hơn với sự vận động của thị trường, nhất là trong bối cảnh các nền tảng số ngày càng tham gia sâu vào hoạt động thương mại.
Tăng quyền kiểm soát thông tin cá nhân, phân cấp trách nhiệm bảo vệ người tiêu dùng
Nếu các sửa đổi trong Luật Cạnh tranh tập trung nhiều vào việc kiểm soát sức mạnh thị trường và hành vi kinh doanh trên nền tảng số, thì những điều chỉnh đối với Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng lại hướng đến một vấn đề có tác động trực tiếp đến người dân: quyền quyết định đối với thông tin cá nhân khi tham gia giao dịch.
Trong môi trường kinh doanh trực tuyến, việc thu thập và sử dụng thông tin người tiêu dùng ngày càng trở thành một phần quan trọng trong hoạt động cung cấp sản phẩm, dịch vụ. Tuy nhiên, nếu các mục đích xử lý dữ liệu được gộp chung trong một lựa chọn, người tiêu dùng có thể gặp khó khăn khi muốn kiểm soát phạm vi thông tin mà mình đồng ý cung cấp.
Để khắc phục vấn đề này, quy định sửa đổi làm rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh trong việc thiết lập phương thức để người tiêu dùng chủ động lựa chọn, thể hiện sự đồng ý hoặc không đồng ý đối với từng mục đích và phạm vi thu thập, sử dụng thông tin riêng biệt. Cách tiếp cận này tăng tính minh bạch trong giao dịch, đồng thời tạo điều kiện để người tiêu dùng thực hiện quyền lựa chọn một cách thực chất hơn, thay vì phải chấp nhận đồng thời nhiều mục đích xử lý thông tin khác nhau.
Những nội dung sửa đổi về cạnh tranh và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tập trung giải quyết các vấn đề đặt ra từ thực tiễn, đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh phát triển kinh tế số. (Ảnh minh họa)
Quy định trên cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với doanh nghiệp trong thiết kế quy trình thu thập dữ liệu, xây dựng điều khoản giao dịch và tổ chức hoạt động chăm sóc khách hàng. Việc tuân thủ không chỉ nằm ở khâu thông báo thông tin, mà còn phải bảo đảm người tiêu dùng có khả năng lựa chọn rõ ràng đối với từng mục đích sử dụng dữ liệu theo quy định pháp luật.
Bên cạnh quyền kiểm soát thông tin, việc phân cấp thẩm quyền quản lý cũng là điểm đáng chú ý trong lần sửa đổi này. Cụ thể, thẩm quyền ban hành, sửa đổi Danh mục sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ phải đăng ký hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung được chuyển từ Thủ tướng Chính phủ sang Bộ trưởng Bộ Công Thương.
Một số nội dung quy định chi tiết gắn trực tiếp với công tác quản lý chuyên ngành cũng được phân quyền từ Chính phủ sang Bộ trưởng Bộ Công Thương. Trong khi đó, những vấn đề có phạm vi tác động rộng, liên quan đến nhiều ngành, lĩnh vực tiếp tục thuộc thẩm quyền quy định của Chính phủ. Việc điều chỉnh thẩm quyền theo hướng này được kỳ vọng giúp rút ngắn quy trình xử lý, tăng tính chủ động trong quản lý và tạo điều kiện cập nhật chính sách phù hợp hơn với diễn biến thị trường.
Đáng chú ý, trách nhiệm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của UBND cấp tỉnh và UBND cấp xã được phân định rõ hơn, phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Trong đó, nhiệm vụ tiếp nhận và giải quyết yêu cầu hỗ trợ thương lượng của người tiêu dùng được giao trực tiếp cho cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại địa phương.
Sự điều chỉnh này có ý nghĩa đối với khả năng tiếp cận các cơ chế bảo vệ quyền lợi của người dân, nhất là trong những tranh chấp phát sinh từ giao dịch hàng hóa, dịch vụ thường ngày. Khi trách nhiệm được xác định rõ ở từng cấp chính quyền, việc tiếp nhận và hỗ trợ xử lý yêu cầu có điều kiện thuận lợi hơn, hạn chế tình trạng chuyển đơn qua nhiều đầu mối.
Tuy nhiên, hiệu quả của việc phân cấp không chỉ phụ thuộc vào quy định về thẩm quyền, mà còn gắn với năng lực tổ chức thực hiện, nhân lực và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan tại địa phương. Đây sẽ là những yếu tố quan trọng quyết định khả năng đưa các quy định bảo vệ người tiêu dùng vào thực tiễn.
Nhìn chung, những sửa đổi đối với Luật Cạnh tranh và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng thể hiện định hướng hoàn thiện thể chế theo yêu cầu của môi trường kinh doanh mới. Trong đó, việc kiểm soát hành vi trên nền tảng số, tăng quyền chủ động đối với dữ liệu cá nhân và phân định rõ trách nhiệm quản lý được kỳ vọng góp phần xây dựng môi trường cạnh tranh minh bạch, bảo đảm tốt hơn quyền lợi của người tiêu dùng và doanh nghiệp.
Đinh Toàn