Thị trường bán lẻ dược phẩm Việt được dự báo sẽ tăng trưởng mạnh mẽ thời gian tới do chi tiêu cho các sản phẩm liên quan đến sức khỏe sẽ tăng cùng với thu nhập người dân tăng lên. Với hơn 50.000 nhà thuốc hầu hết là cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ khiến thị trường đang có tính phân mảnh rất cao, các chuỗi bán lẻ dược phẩm đang tăng tốc mở rộng quy mô, với tham vọng hợp nhất thị phần.
Mảnh đất đầy tiềm năng
Dược phẩm đang được xem là lĩnh vực tăng trưởng nhanh và là một trong những thị trường tiềm năng nhất Việt Nam hiện nay. Tổ chức UQVIA Institute mới đây đã xếp Việt Nam vào nhóm Pharmerging Market - nhóm 17 nước có mức tăng trưởng ngành dược cao nhất thế giới. Theo Economist Intelligence Unit (EIU), doanh thu dược phẩm tại Việt Nam đạt 5,9 tỷ USD (tăng 9,6% so với cùng kỳ) vào năm 2021. Trong giai đoạn 2017 - 2021, doanh thu dược phẩm tăng trưởng với tỷ lệ tăng trưởng hàng năm kép (CAGR) là 7,4%. EIU dự báo tốc độ tăng CAGR là 9,5% trong 5 năm tới, do chi tiêu cho các sản phẩm liên quan đến sức khỏe sẽ tăng cùng với thu nhập người dân tăng lên. Còn theo dự báo của Business Monitor International Research thì thị trường dược phẩm Việt Nam sẽ đạt đến 16,1 tỷ USD vào năm 2026, với tỷ lệ tăng trưởng kép lên tới 11%.
Có nhiều điều kiện thuận lợi để lĩnh vực phân phối dược phẩm tăng trưởng mạnh. Các số liệu thống kê cho thấy, Việt Nam có khoảng 36% số dân ở đô thị, là tỷ lệ rất thấp so với các nước trong khu vực như Thái Lan, Indonesia, Philipines (55%-60%), nhưng bù lại, chúng ta có tốc độ đô thị hoá cao, khoảng 3%/năm. Do đó, lĩnh vực dược cũng được quan tâm hơn khi mỗi gia đình có một tủ thuốc. Trong khi đó, Việt Nam đang ở trong giai đoạn cơ cấu dân số vàng (trung bình 33 tuổi) với quy mô 97 – 99 triệu người, thì cơ cấu dân số trẻ chiếm khoảng 60% trong độ tuổi 18-50; tầng lớp trung lưu tăng mạnh với tăng trưởng khoảng 10,4%/năm. Tầng lớp trung lưu ngày càng tăng, thu nhập đầu người cải thiện rõ rệt và nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người dân tăng là động lực cho sự phát triển của ngành dược phẩm trong nước.
Ngoài ra, xu hướng già hóa dân số cũng thúc đẩy nhanh sự phát triển của ngành chăm sóc sức khỏe. Khi số lượng người già tăng thì chi tiêu cho nhu cầu sức khỏe cũng tăng theo. Tại Việt Nam, bình quân một người từ 65 tuổi trở lên mắc ít nhất 3 bệnh, những người trên 80 tuổi mắc 6,9 bệnh. Chi phí khám chữa bệnh của người cao tuổi cao gấp 7 - 10 lần người trẻ. Dự báo, chi phí cho y tế của Việt Nam sẽ đạt 23,3 tỷ USD vào năm 2025 và 33,8 tỷ USD vào năm 2030.
Với động lực như vậy, trong 10 năm tới, GDP Việt Nam được kỳ vọng tăng trưởng ổn định nhờ sự phục hồi của nền kinh tế sau đại dịch và kiểm soát CPI tốt. Trong khi bán lẻ nói chung vẫn luôn có mức tăng trưởng mạnh hơn GDP và đang trở lại tốt, góp phần tạo điều kiện tích cực cho lĩnh vực bán lẻ dược.
Chuyển đổi mạnh mẽ sang kênh hiện đại
Các chuỗi nhà thuốc hiện đại đã tăng tốc mở mới kể từ năm 2021 để giành thị phần từ các nhà thuốc truyền thống. Tổ chức IQVIA Institute chỉ ra các chuỗi nhà thuốc hiện đại đã tăng tốc mở mới (kể từ năm 2021) để giành thị phần từ các nhà thuốc truyền thống. Trước đó, Việt Nam có 55.300 cửa hàng thuốc vào năm 2016, trong đó 185 cửa hàng thuộc chuỗi nhà thuốc hiện đại. Sang đến năm 2021, tổng số cửa hàng thuốc giảm xuống còn 44.600, tuy nhiên chuỗi nhà thuốc hiện đại lại đạt 1.600 cửa hàng.
Lý do đằng sau sự chuyển đổi từ hiệu thuốc truyền thống sang hiệu thuốc thương mại hiện đại có thể là do: Một là, các loại thuốc kê đơn được kiểm soát chặt chẽ hơn. Ngày 07/09/2017, Bộ Y tế đã ban hành Quyết định 4041/QĐ-BYT về việc kiểm soát kê đơn thuốc trong điều trị ngoại trú. Theo đó, các nhà thuốc chỉ được bán thuốc kê đơn cho người bệnh có đơn để tránh tình trạng lạm dụng thuốc, nhất là đối với trường hợp thuốc kháng sinh. Ngày 15/11/2020, Chính phủ ban hành Nghị định 117/2020/NĐCP tăng mức phạt hành vi “bán thuốc kê đơn mà không có đơn” (từ 200-500 nghìn đồng lên 5-10 triệu đồng, thậm chí ngừng hoạt động cơ sở bán thuốc), khiến các nhà thuốc nhỏ lẻ kém cạnh tranh hơn và buộc một số nhà thuốc phải đóng cửa.
Hai là, triển khai việc kê đơn điện tử theo Thông tư 27/2021/TT-BYT do Bộ Y tế ban hành ngày 20/12/2021 và có hiệu lực ngày 15/02/2022, các cơ sở khám bệnh, nhà thuốc bệnh viện và kênh nhà thuốc phải áp dụng kê đơn điện tử trước thời hạn. Tuy nhiên, do khó khăn trong việc triển khai thực hiện, ngày 12/7/2022, Bộ Y tế đã ban hành Thông tư 04/2022/TT-BYT (có hiệu lực ngày 15/9/2022) để gia hạn thời gian triển khai đơn thuốc điện tử. Các hiệu thuốc thương mại hiện đại được trang bị hệ thống ERP, nên có thể nhanh chóng thích ứng với quy định mới. Điều này sẽ giúp các hiệu thuốc này giành được thị phần từ các hiệu thuốc nhỏ, khi các hiệu thuốc nhỏ có thể bị mất khách hàng do hệ thống kiểm soát nội bộ không kịp thời kết nối với hệ thống kê đơn điện tử.
Ba là, chậm trễ trong việc phê duyệt đăng ký thuốc mới hay gia hạn thuốc cũ làm hạn chế nguồn cung, thúc đẩy quá trình hợp nhất thị trường của các chuỗi nhà thuốc thương mại hiện đại. Kể từ khi COVID-19 bùng phát, các vụ điều tra gia tăng trong ngành y tế Việt Nam và tình trạng thiếu lao động đã khiến quá trình phê duyệt thuốc mới và gia hạn thuốc cũ của Cục Quản lý Dược bị trì hoãn. Với nguồn cung thuốc eo hẹp, các nhà thuốc thương mại hiện đại với khả năng tài chính mạnh và khả năng thương lượng tốt hơn, đã có thể đảm bảo đủ nguồn hàng từ các công ty dược, trong khi các nhà thuốc truyền thống phải đối mặt với tình trạng khan hiếm hàng tồn kho.
Bên cạnh đó, về lâu dài, các chuỗi bán lẻ dược phẩm sẽ có sự phát triển tốt dựa trên các yếu tố. Thứ nhất là, tính an toàn. Ở Việt Nam, người dân có nguy cơ mua phải thuốc giả, thuốc kém chất lượng rất phổ biến các cửa hàng nhỏ lẻ. Vì vậy, họ ngày càng chú ý đến sức khỏe và tiến đến những chuỗi cửa hàng dược phẩm có uy tín cao hơn. Thứ hai là, lĩnh vực dược phẩm có độ trung thành được đánh giá cao. Nếu khách hàng đã mua quen ở một chuỗi cửa hàng dược nào đó, thì xu hướng tiếp tục mua sản phẩm sẽ duy trì khi chất lượng và dịch vụ tốt. Thứ ba là, các chuỗi bán lẻ lớn thường áp dụng công nghệ cao, phục vụ và giao hàng 24/7 cho khách hàng, mà chỉ những chuỗi sản phẩm lớn mới có thể ứng dụng và phát triển mạnh mẽ dịch vụ này
Cuộc đua ngày càng gay cấn
Sau hai năm phát triển mạnh 2021-2022, ba chuỗi nhà thuốc lớn nhất trên thị trường hiện nay bao gồm: Long Châu, An Khang, Pharmacity đang mở rộng nhanh chóng số lượng cửa hàng ra các tỉnh, thành phố trên cả nước. Tổng số các nhà thuốc, quầy bán lẻ lên đến gần 60.000 quầy nhưng các chuỗi chuyên nghiệp chỉ có 2.700 cửa hàng, chiếm tỷ trọng nhỏ, nổi lên là ba nhà bán lẻ dược nêu trên. Nếu tính theo số lượng thì Pharmacity dẫn đầu về số lượng với 1.093 cửa hàng cập nhật đến ngày 13/9/2022, nhưng có mức doanh thu khiêm tốn, dự kiến khoảng 4.200 tỷ đồng. Trong khi đó, nhà thuốc Long Châu có 771 cửa hàng với doanh thu năm 2022 dự kiến khoảng 9.500 tỷ đồng và nhà thuốc An Khang có 614 cửa hàng, dự kiến doanh thu khoảng 3.000 tỷ đồng.
Các chuỗi nhà thuốc hiện đại lớn tiếp tục đặt mục tiêu mở mới đầy tham vọng. Nhiều công ty mới cũng bước chân vào thị trường, bao gồm Wincommerce (sở hữu chuỗi cửa hàng bách hóa Winmart, với khoảng 3.000 siêu thị nhỏ) và Viettel (sở hữu mạng lưới bán lẻ với khoảng 370 cửa hàng viễn thông).
Cuối năm 2021, SK Group hoàn tất kế hoạch rót vốn trị giá 100 triệu USD vào chuỗi nhà thuốc Pharmacity, khiến cuộc đua trong ngành bán lẻ dược phẩm trong nước vốn đã vô cùng gay cấn càng trở nên khốc liệt. Sự can thiệp của các đại gia nước ngoài đang giúp “ông lớn” ngành dược phẩm hiện thực hóa tham vọng dẫn đầu thị trường. Thương vụ này được cho là nỗ lực của một trong những nhà đầu tư lớn nhất tại Hàn Quốc nhằm khai thác triệt để mảng bán lẻ và chăm sóc sức khỏe tại thị trường Việt Nam. Dù bị nhà thuốc Long Châu (thuộc FPT Retail) lấn át về lợi nhuận, nhưng Pharmacity vẫn tự tin vì đang là chuỗi nhà thuốc dẫn đầu thị trường về quy mô, với khoảng 1.147 cửa hàng, trong khi Long Châu có khoảng 701 cửa hàng.
Đầu năm 2022, “ông trùm” hàng tiêu dùng và bán lẻ Masan cũng có những bước khởi đầu vào thị trường này, với việc chuẩn bị mở nhà thuốc mới. Theo đó, Công ty cổ phần Thương mại dịch vụ Winphar đã được thành lập với số vốn điều lệ 10 triệu đồng. Ngày 1/7/2022, Winphar đổi tên thành Công ty cổ phần Dr. Win. Đồng thời, vốn điều lệ cũng được nâng từ 10 triệu đồng lên 28,57 tỷ đồng. Hiện Masan cũng là tên tuổi hậu thuẫn của Phano Pharmacy - chuỗi nhà thuốc mới được tích hợp vào hệ sinh thái của WinMart. Tuy số cửa hàng chưa bằng 1/10 Pharmacity, nhưng Phano Pharmacy đã tuyên bố doanh thu số 1 thị trường.
Dự kiến, chuỗi nhà thuốc có thể chiếm tới 16% thị phần bán lẻ thuốc tại Việt Nam vào năm 2025. Cuộc đua mở mới chuỗi nhà thuốc sẽ kích thích doanh thu ngành dược tăng cao trong vài năm tới.
Thu Minh