Đề xuất thí điểm xuồng điện tại khu du lịch chùa Hương được đưa ra trong bối cảnh Hà Nội thúc đẩy lộ trình giao thông “xanh”. Mục tiêu giảm phát thải, hiện đại hóa dịch vụ du lịch là hợp lý, nhưng với chùa Hương, một không gian văn hóa, tâm linh đặc thù, việc thay thế đò chèo tay bằng xuồng điện không chỉ đơn thuần là câu chuyện kỹ thuật.
Trải nghiệm du lịch có thể bị thay đổi
Hành trình vào chùa Hương từ lâu không chỉ là một chuyến đi mà gần như đã trở thành một nghi thức của mùa xuân. Muốn vào động Hương Tích, du khách phải đi qua suối Yến, con suối dài gần bốn cây số uốn lượn giữa những dãy núi đá vôi trập trùng. Và phương tiện gắn liền với hành trình ấy suốt nhiều thập kỷ qua chính là những con đò chèo tay mộc mạc.
Mới đây, Sở Xây dựng Hà Nội kiến nghị cho phép thí điểm đưa xuồng máy điện vào phục vụ du khách tại lễ hội chùa Hương. Lý do được đưa ra nghe cực kỳ nhân văn và thời thượng: phát triển giao thông xanh, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng dịch vụ. Về mặt chủ trương, những mục tiêu ấy khó ai có thể phản đối. Nhưng khi đặt vào bối cảnh đặc thù của suối Yến và hành trình trẩy hội chùa Hương, đề xuất này lập tức gợi lên nhiều câu hỏi. Liệu việc thay đổi phương tiện có vô tình làm biến đổi chính trải nghiệm du lịch đã tồn tại suốt nhiều thập kỷ?
Từ bến Đục, từng chiếc đò nhỏ chở theo vài ba người khách lặng lẽ xuôi dòng. Mái chèo khua nhẹ xuống mặt nước, tạo nên nhịp điệu chậm rãi gần như hòa cùng cảnh sắc thiên nhiên xung quanh. Hai bên bờ là lau sậy, ruộng lúa và những triền núi đá vôi phủ màu xanh rêu phong. Vào những ngày sớm xuân, mặt nước suối Yến thường phủ một lớp sương mỏng khiến cả dòng suối giống như một dải lụa mềm vắt ngang thung lũng.
Con đò nhỏ vì thế không chỉ là phương tiện vận chuyển mà còn là một phần của trải nghiệm du lịch, một mảnh ghép trong ký ức của nhiều thế hệ người đi hội.
Chính sự chậm rãi ấy đã tạo nên “chất” rất riêng của chuyến đi chùa Hương. Du khách không chỉ đơn thuần di chuyển từ bến đến chùa mà đang bước vào một hành trình kéo dài gần một giờ đồng hồ, nơi cảnh sắc thiên nhiên, không khí tâm linh và nhịp sống thôn quê hòa vào nhau. Con đò nhỏ vì thế không chỉ là phương tiện vận chuyển mà còn là một phần của trải nghiệm du lịch, một mảnh ghép trong ký ức của nhiều thế hệ người đi hội.
“Đi chùa Hương mà không ngồi đò trên suối Yến thì coi như chưa đi,” anh Nguyễn Văn Hưng, một du khách đến từ Hải Phòng, chia sẻ. Theo anh, cái thú của chuyến đi nằm ở việc thả mình theo dòng nước, nhìn những dãy núi đá vôi soi bóng xuống mặt suối và nghe người chèo đò kể chuyện về vùng đất này. Nếu đi xuồng máy nhanh quá thì chẳng còn thời gian để cảm nhận cảnh sắc nữa.
Với người dân địa phương, những con đò chèo tay cũng đã trở thành một phần của đời sống văn hóa. Hàng nghìn hộ dân ở xã Hương Sơn gắn bó với nghề chèo đò qua nhiều thế hệ. Trong mùa lễ hội, suối Yến trở nên nhộn nhịp với hàng trăm con đò nối đuôi nhau, tạo thành một khung cảnh vừa sinh động vừa rất đặc trưng của vùng đất này.
Chính vì vậy, khi xuất hiện đề xuất đưa xuồng điện vào thay thế đò chèo tay, nhiều người không khỏi băn khoăn. Xuồng điện có thể nhanh hơn, hiện đại hơn, nhưng sự tiện lợi ấy cũng có thể làm thay đổi toàn bộ nhịp điệu của hành trình. Một chiếc xuồng máy, dù chạy bằng điện, vẫn mang bản chất của phương tiện cơ giới với tốc độ nhanh hơn và cách vận hành hoàn toàn khác với những mái chèo truyền thống.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, từng cho rằng trong phát triển du lịch di sản, hiện đại hóa không nên đồng nghĩa với việc thay thế hoàn toàn những yếu tố truyền thống. Theo ông, nhiều điểm du lịch hấp dẫn chính bởi những chi tiết rất nhỏ như nhịp chèo tay, không gian tĩnh lặng hay cảm giác gần gũi với thiên nhiên. Nếu thay đổi quá nhanh, những giá trị ấy có thể bị mai một.
Với chùa Hương, phần “hồn” ấy nhiều khi lại nằm chính trên dòng suối Yến, nơi du khách ngồi trên một con đò nhỏ để mặc cho mái chèo đưa mình đi chậm rãi giữa núi non và sương khói. Và cũng chính ở đó, chuyến hành hương bắt đầu không phải bằng tốc độ mà bằng sự tĩnh lặng.
Bài toán kinh tế và sinh kế phía sau
Ngoài câu chuyện trải nghiệm, việc đưa xuồng điện vào khai thác còn đặt ra nhiều vấn đề về chi phí và tổ chức vận hành. Theo các phương án đang được nghiên cứu, một chiếc thuyền điện có giá từ gần 1 tỷ đồng đến hơn 1,5 tỷ đồng tùy loại. Đây là mức đầu tư không hề nhỏ nếu so với những chiếc đò gỗ truyền thống hiện nay, vốn được đóng từ gỗ, vận hành đơn giản và có thể sử dụng nhiều năm với chi phí bảo dưỡng thấp.
Sự chênh lệch này đặt ra một câu hỏi không dễ trả lời: nguồn vốn sẽ đến từ đâu và cuối cùng ai sẽ là người gánh chi phí? Nếu doanh nghiệp đầu tư, họ chắc chắn sẽ phải tính toán đến hiệu quả kinh doanh. Khi đó, giá dịch vụ có thể tăng để bù đắp chi phí vận hành và khấu hao phương tiện. Nhưng nếu giá vé đò tăng cao, không loại trừ khả năng lượng khách bình dân, vốn chiếm tỷ lệ lớn trong mùa lễ hội chùa Hương, sẽ bị ảnh hưởng.
Không chỉ là câu chuyện phương tiện, xuồng điện còn kéo theo cả một hệ thống hạ tầng đi kèm. Trạm sạc điện, khu bảo dưỡng kỹ thuật, quy trình vận hành và kiểm tra an toàn đều phải được xây dựng. Trong khi đó, suối Yến vào mùa lễ hội vốn đã rất đông đúc với hàng nghìn lượt thuyền qua lại mỗi ngày. Nếu thêm những phương tiện cơ giới di chuyển với tốc độ khác biệt, việc điều tiết giao thông đường thủy sẽ trở nên phức tạp hơn nhiều.
Tuy nhiên, điều khiến nhiều người băn khoăn nhất không nằm ở công nghệ hay hạ tầng, mà ở câu chuyện sinh kế phía sau những con đò chèo tay.
Chính những điều chậm rãi và giản dị như nhịp chèo tay trên dòng suối Yến mới là thứ khiến du khách tìm đến chùa Hương hết năm này sang năm khác.
Tại xã Hương Sơn, nghề chèo đò đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Mỗi mùa lễ hội, hàng nghìn người dân địa phương tham gia chèo đò phục vụ du khách. Với nhiều gia đình, đây không chỉ là một công việc thời vụ mà còn là nguồn thu nhập quan trọng gắn liền với đời sống của cả cộng đồng.
“Chúng tôi gắn bó với con đò từ mấy chục năm nay rồi. Cứ đến mùa lễ hội là cả làng lại xuống bến, người chèo đò, người phục vụ khách. Nếu chuyển hết sang xuồng điện thì không biết người dân sẽ làm gì”, ông Nguyễn Văn Thìn, một người chèo đò lâu năm ở xã Hương Sơn, bày tỏ. Theo ông, nhiều người chèo đò ở đây đã lớn tuổi, quen với công việc chèo tay, rất khó để thích nghi với việc vận hành những phương tiện máy móc hiện đại.
Một người dân khác chia sẻ rằng cái nghề chèo đò ở chùa Hương không chỉ đơn thuần là chở khách mà còn là câu chuyện gắn bó với vùng đất này. “Chúng tôi biết từng khúc suối, từng bãi đá, mùa nào nước lên, mùa nào nước cạn. Du khách ngồi trên đò, nhiều khi còn hỏi chuyện về núi, về chùa, về lễ hội. Nếu chỉ chạy xuồng máy thì chắc gì còn những câu chuyện ấy nữa,” chị nói.
Theo TS Nguyễn Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển du lịch, việc đổi mới phương tiện phục vụ du lịch là cần thiết nhưng phải đặt trong tổng thể bảo tồn giá trị văn hóa và sinh kế cộng đồng. Nếu không có lộ trình phù hợp, quá trình hiện đại hóa có thể khiến người dân địa phương, những người đang trực tiếp tham gia vào chuỗi dịch vụ du lịch, gặp nhiều khó khăn trong quá trình thích nghi.
Ở góc nhìn rộng hơn, câu chuyện xuồng điện tại chùa Hương cho thấy một thách thức quen thuộc trong phát triển du lịch hiện nay. Đó là làm thế nào để hiện đại hóa dịch vụ mà vẫn giữ được bản sắc vốn có của điểm đến.
Với chùa Hương, bản sắc ấy không chỉ nằm ở quần thể chùa chiền hay cảnh quan núi non, mà còn nằm trên dòng suối Yến với gần 4.000 con đò chèo tay lặng lẽ xuôi ngược mỗi mùa lễ hội.
Vì vậy, câu chuyện chuyển đổi phương tiện không chỉ là vấn đề công nghệ hay môi trường. Đó còn là bài toán về văn hóa, sinh kế và bản sắc của một điểm đến du lịch đặc biệt.
Trong bối cảnh đó, việc “xanh hóa” du lịch là cần thiết, nhưng cách thực hiện cần được tính toán thận trọng. Bởi đôi khi, chính những điều chậm rãi và giản dị như nhịp chèo tay trên dòng suối Yến mới là thứ khiến du khách tìm đến chùa Hương hết năm này sang năm khác.
Quang Anh