Tăng cường áp dụng trọng tài và hòa giải thương mại cho các tranh chấp kinh doanh

Đại biểu Vũ Tiến Lộc cho rằng, trong những năm tới, bên cạnh việc nâng cao năng lực của hệ thống tòa án thì việc tăng cường các thiết chế hòa giải, trọng tài trong nền kinh tế giữ một vai trò quan trọng. Xu thế hiện nay là sử dụng trọng tài và hòa giải thương mại cho các tranh chấp kinh doanh.

Cải thiện môi trường kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh

Chiều 8/11, thảo luận tại Quốc hội, đại biểu Vũ Tiến Lộc - Đoàn ĐBQH Tp.Hà Nội cho biết, báo cáo công tác của Chánh án chưa đề cập đến việc thực hiện nhiệm vụ của Tòa án trong việc giám sát, hỗ trợ việc thực hiện các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế khác như là trọng tài, hòa giải trong nền kinh tế nước ta.

Theo đại biểu Vũ Tiến Lộc, bên cạnh các yếu tố thời gian và chi phí của các thủ tục trọng tài tại Tòa án thì sự phát triển của các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế khác như trọng tài, hòa giải là một trong những tiêu chí được dùng để đánh giá về chỉ số thực thi hợp đồng. Mà chỉ số thực thi hợp đồng là thành tố quan trọng để đánh giá mức độ thuận lợi của môi trường kinh doanh trong một nền kinh tế.

Trong những năm qua, chỉ số thực thi hợp đồng của Việt Nam luôn xếp hạng ở thứ hạng trung bình mặc dù đã có rất nhiều những nỗ lực để cải thiện chỉ số thực thi hợp đồng, góp phần cải thiện môi trường kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. 

Đại biểu Vũ Tiến Lộc cho rằng, trong những năm tới, bên cạnh việc nâng cao năng lực của hệ thống tòa án thì việc tăng cường các thiết chế hòa giải, trọng tài trong nền kinh tế giữ một vai trò quan trọng. Xu thế hiện nay là sử dụng trọng tài và hòa giải thương mại cho các tranh chấp kinh doanh. Nhiều các dự án cơ sở tầng trọng điểm của Nhà nước ta có yếu tố nước ngoài, bao gồm vốn vay nước ngoài, nhà thầu nước ngoài, nhà đầu tư nước ngoài thì một phần lớn được đưa thẳng tới phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài nước ngoài. Lý do là bởi đối tác nước ngoài đánh giá rằng trọng tài Việt Nam chưa phát triển. 

Đại biểu Vũ Tiến Lộc cho biết thêm, Đảng ta đã có chủ trương, nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh sử dụng phương thức trọng tài. Trong quy định của Luật Tố tụng dân sự, Luật Trọng tài thương mại thì Tòa án Việt Nam chính là cơ quan có thẩm quyền hỗ trợ và giám sát các thủ tục trọng tài thương mại ở Việt Nam. Tuy nhiên, báo cáo công tác của Chánh án Tòa án Nhân dân tối cao lại chưa đề cấp đến nội dung này. 

Do đó, đại biểu Vũ Tiến Lộc đề nghị bên cạnh bổ sung nội dung báo cáo; đồng thời đề nghị ngành tòa án quan tâm tới việc xây dựng các án lệ về trọng tài, giúp hướng dẫn các thẩm phán khi giải quyết các vụ việc vì trọng tài có hiệu quả hơn. Thực hiện công tác tổng kết việc giám sát và hỗ trợ cho hoạt động của trọng tài trong toàn bộ hệ thống Tòa án để phát huy các thực tiễn tốt, ủng hộ trọng tài và xử lý các vấn đề còn tồn tại như thiếu nhất quán trong các quyết định của tòa án với trọng tài.

Cần xem xét phương án điều hướng xử lý các việc về trọng tài từ các tòa án về các tòa án thành phố trực thuộc Trung ương thay vì cho phép tất cả các tòa án các tỉnh thực hiện các việc về trọng tài, đặc biệt là những vấn đề liên quan đến trọng tài mà xử lý các tranh chấp quốc tế.

Lo ngại nạn "tham nhũng vặt" ngày càng phổ biến

Thảo luận tại Quốc hội, đại biểu Nguyễn Quang Huân (Bình Dương) nói, tham nhũng có ở mọi nơi trên thế giới. Những nước dẫn đầu về chỉ số nhận thức tham nhũng như Đan Mạch hay New Zealand cũng chỉ đạt 88 điểm; Phần Lan, Singapore đứng thứ hai với 85 điểm. Việt Nam hiện đạt 36 điểm và không có quốc gia nào đạt tuyệt đối 100.

"Hầu như tất cả các nước phải chấp nhận tham nhũng như một phần tất yếu trong quá trình phát triển, và phải nỗ lực để phòng chống", ông Huân nói.

Theo đại biểu, Việt Nam có thể học hỏi một số kinh nghiệm từ các nước phát triển. Trước hết, cần xây dựng bộ quy tắc ứng xử, tiêu chuẩn liêm chính ở cả cơ quan công quyền, khối doanh nghiệp cũng như tổ chức xã hội nghề nghiệp. Bộ quy tắc này nếu làm tốt sẽ bảo vệ cán bộ chứ không phải để ngăn chặn hoặc gây ức chế trong quá trình công tác.

Một số nước cũng có bộ quy tắc phân định rõ hành vi tham nhũng. Ví dụ, "bôi trơn" và tham nhũng là khác nhau; vận động hành lang (lobby) đúng cách không phải là tham nhũng... Từ đó, cán bộ, công chức sẽ biết lằn ranh và những việc nào sẽ vượt khỏi lằn ranh này.

Bài học thứ hai theo ông Huân là phải tăng lương đủ hấp dẫn cho cán bộ, công chức. Hiện nay, nếu công chức ở vị trí tương đương bên ngoài thì lương gấp nhiều lần. Chỉ khi nào khu vực công đảm bảo được thu nhập hấp dẫn thì mới thu hút được nhân sự đam mê, cống hiến và có trách nhiệm.

Cuối cùng, giải pháp cốt lõi là nâng cao nhận thức cho tất cả người dân, vì công cuộc phòng, chống tham nhũng không phải của một nhóm dân cư mà phải là toàn xã hội, toàn lực lượng. "Chỉ khi nào toàn xã hội cùng chung một nhận thức thì lúc đấy phòng chống tham nhũng mới thuyên giảm", ông Huân nói.

Đại biểu Nguyễn Anh Trí (đoàn Hà Nội - nguyên Viện trưởng Viện Huyết học truyền máu Trung ương) lo ngại nạn "tham nhũng vặt" ngày càng phổ biến. Tình trạng này xảy ra nhiều nơi, từ khám chữa bệnh, hải quan, xây dựng, tuyển dụng, bổ nhiệm và thậm chí đến cả phong học hàm, học vị...

Hình thức của tham nhũng vặt rất đa dạng và ngày càng tinh vi, gây phiền hà, kéo dài thời gian giải quyết công việc, giải quyết không đến nơi đến chốn, không khách quan, không theo hướng tháo gỡ mà theo cách bóp chặt và thậm chí là hù dọa.

Ông Trí cho rằng tình trạng tham nhũng vặt với "vòi bạch tuộc vừa nhiều vòi, vừa đeo đẳng, bám chặt đã gây bức xúc lớn cho nhân dân, doanh nghiệp". Những việc này đã làm chùn bước các nhà đầu tư, làm cho các hoạt động của xã hội bị chậm lại, thậm chí đổ vỡ, xói mòn lòng tin của nhân dân với đội ngũ cán bộ.

"Nhiều vụ án tham nhũng lớn đã được xử lý. Tuy vậy, phòng chống tham nhũng vặt chưa được nhiều", ông Trí nói, dẫn số liệu báo cáo cho thấy năm 2022 đã xử lý 477 cán bộ, công chức, viên chức vi phạm quy tắc ứng xử, quy tắc đạo đức nghề nghiệp. Số lượng này "quá khiêm tốn so với thực tế đang diễn ra".

Theo ông Trí, các hạn chế nói trên có nguyên nhân chủ yếu từ vai trò của người đứng đầu; năng lực, đạo đức cán bộ, công chức, viên chức; việc thể chế hóa chủ trương, nhiệm vụ trong phòng, chống tham nhũng và thu nhập khu vực công.

Ông đề nghị phổ biến chính sách pháp luật để nhân dân hiểu và tham gia phòng chống tham nhũng. Chỉ khi nhân dân vào cuộc thì chống tham nhũng vặt mới hiệu quả. Các cơ quan dân cử như Quốc hội, HĐND các cấp, MTTQ Việt Nam cần tăng cường giám sát.

PV