Kể từ tháng 5/2023 đến nay tháng 5/2025, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã có tới 4 lần tăng giá điện. Lần mới nhất là vào ngày 10/5/2025 khi doanh nghiệp này chính thức điều chỉnh tăng giá bán lẻ điện bình quân thêm 4,8% với lý do để bù lỗ, giá đầu vào tăng.
Liên tục tăng giá điện: Chỉ tăng – không giảm
Qua tìm hiểu, kể từ năm 2017 (cụ thể là sau khi Quyết định 24/2017/QĐ‑TTg ban hành năm 2017 có hiệu lực) tính đến nay EVN đã liên tục được "ưu ái" trao quyền tự quyết trong việc điều chỉnh giá bán điện qua các giai đoạn.
Năm 2017, EVN được quyền tăng giá điện bình quân từ 3% đến dưới 5%, mọi điều chỉnh vượt trên 5% phải có Thủ tướng cùng quyết định. Tiếp đến, vào năm 2024, khi Quyết định 05/2024/QĐ‑TTg, có hiệu lực từ 15/5/2024, cơ chế điều chỉnh giá điện được sửa đổi như sau: EVN tự quyết tăng nếu tăng từ 3–5%; Tăng 5–10% phải có Bộ Công Thương chấp thuận; Vượt 10% hoặc ảnh hưởng lớn phải trình Chính phủ, đáng nói là chu kỳ điều chỉnh rút ngắn từ 6 tháng xuống 3 tháng.
Mới đây, Bộ Công Thương đã có đề xuất về cơ chế giá điện, qua đó, tiếp tục cho phép EVN điều chỉnh giá điện tăng trong biên độ 2–5%, thấp hơn cơ chế trước; Giảm giá nếu giảm ≥1%; Tăng 5–10% sau khi có thống nhất Bộ Công Thương; Tăng ≥10% hoặc thay đổi lớn phải qua kiểm duyệt của Bộ, các bộ liên quan với chu kỳ điều chỉnh 3 tháng/lần.
Liên tục tăng giá điện: Chỉ tăng – không giảm
Theo đó, nếu chỉ tính từ tháng 5 năm 2023 đến nay, EVN đã nhiều lần tăng giá điện cụ thể: Ngày 4/5/2023 EVN tăng giá bán lẻ điện bình quân thêm 3% lên mức 1.920,37 (đ/kWh, chưa VAT) so với mức trước đó. Tháng 11/2023, EVN tiếp tục tăng giá thêm 4,5% (bao gồm cả lần 3% trước đó) giá bán lẻ điện bình quân tăng lên 2.006,79 đồng/kWh.
Tháng 10/2024, tiếp tục tăng giá từ 2.006,79 đồng/kWh lên 2.103,12 đồng/kWh, tăng 4,8%, tương đương tăng 96,3–100,9 đ/kWh. Lần mới nhất gần đây là vào ngày 10/5/2025, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) chính thức điều chỉnh tăng giá bán lẻ điện bình quân thêm 4,8%, từ 2.103,11 đồng/kWh lên 2.204,07 đồng/kWh (chưa gồm VAT). Như vậy, đây là lần tăng giá thứ ba trong vòng gần hai năm trở lại đây, sau các đợt tăng 3% vào tháng 5/2023 và 4,5% vào tháng 11/2023.
Đáng chú ý, những lý do viện dẫn cho việc tăng giá điện của EVN không mấy xa lạ như “giá đầu vào tăng”, “phải bù lỗ”, song sự thiếu minh bạch trong công bố các yếu tố cấu thành giá điện đang khiến dư luận ngày càng mất niềm tin, trong khi hệ quả kinh tế - xã hội thì ngày một nặng nề hơn. Điều đặc biệt là trong cơ chế giá điện có cả cơ chế giảm giá nhưng chưa từng một lần được EVN áp dụng.
Theo đó, một lần nữa với lý do, “giá đầu vào tăng”, “bù lỗ”, “giảm áp lực tài chính cho EVN” lại được lặp lại như một điệp khúc quen thuộc giúp doanh nghiệp độc quyền điện “móc túi” người dân và doanh nghiệp để giúp EVN bù vào những "khoản lỗ” thiếu minh bạch về chi phí.
Không minh bạch chi phí lỗ - lãi: Khó để dân tin
Theo thông báo phát đi của EVN ngày 10/5/2025 về việc điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân, theo đó, EVN viện dẫn là để đảm bảo cung ứng điện phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và đời sống sinh hoạt của nhân dân, EVN đã và đang thực hiện theo Kế hoạch cung cấp điện và vận hành hệ thống điện quốc gia năm 2025, trong đó tốc độ tăng trưởng điện thương phẩm năm 2025 dự kiến khoảng 12,2%, tổng sản lượng điện toàn hệ thống năm 2025 tăng thêm khoảng 33,6 tỷ kWh so với năm 2024. Đồng thời đưa ra lý do, bối cảnh chi phí khâu phát điện có xu hướng tăng cao những năm gần đây.
Theo đó, Tập đoàn Điện lực Việt Nam đã có Quyết định số 599/QĐ-EVN ngày 07/5/2025 về việc điều chỉnh mức giá bán lẻ điện bình quân, theo đó mức giá bán lẻ điện bình quân sau khi điều chỉnh là 2.204,0655 đồng/kWh (chưa bao gồm thuế giá trị gia tăng) từ ngày 10 tháng 5 năm 2025.
Mức điều chỉnh này tương đương mức tăng 4,8% so với giá điện bán lẻ bình quân hiện hành. EVN nhấn mạnh: “Việc điều chỉnh giá điện là cần thiết để đảm bảo cân bằng tài chính, bù đắp phần lỗ do chi phí mua điện tăng cao, đặc biệt từ các nguồn năng lượng tái tạo và nhiên liệu nhập khẩu”. Cùng với đó là các con số dự báo về thâm hụt dòng tiền, các khoản nợ, và nhu cầu vốn đầu tư cho hạ tầng truyền tải.
Những lo lắng quan ngại của nhiều người trước những đợt tăng giá điện của EVN
Tuy nhiên, một điểm đáng lưu ý là EVN không công bố cụ thể chi phí từng khâu trong sản xuất – truyền tải – phân phối điện; cũng không có bản công khai lãi/lỗ theo từng đơn vị thành viên hay từng hợp đồng mua bán điện (PPA).
Các thông tin được đưa ra đều mang tính tổng hợp, không kiểm chứng độc lập. Chuyên gia năng lượng Nguyễn Thành Sơn – nguyên Trưởng ban Chiến lược Tập đoàn Than – Khoáng sản Việt Nam – đặt câu hỏi: “EVN nói lỗ, nhưng lỗ từ đâu? Lỗ do vận hành không hiệu quả, đầu tư dàn trải, hay do mua điện từ các nguồn giá cao? Nếu không tách bạch rõ ràng thì mọi lý do đưa ra đều chỉ là cái cớ cho một cơ chế thiếu kiểm soát”.
Thực chất có thể thấy câu hỏi này không mới. Trong các kỳ tăng giá trước, Bộ Công Thương cũng từng yêu cầu EVN công bố báo cáo chi phí sản xuất – kinh doanh điện theo từng khâu.
Tuy nhiên, các bản báo cáo này thường chỉ được gửi nội bộ giữa các cơ quan chức năng, không công bố rộng rãi cho người dân, báo chí và chuyên gia độc lập tiếp cận. Chính vì vậy, dư luận vẫn chưa thể biết được mức giá điện mà EVN mua từ các nhà máy nhiệt điện than, thủy điện, năng lượng mặt trời, điện gió… là bao nhiêu; có bao nhiêu hợp đồng mua điện giá cao đang tồn tại, ai là bên được hưởng lợi.
Nhiều cá nhân đặt câu hỏi vì sao chỉ có tăng mà không thấy phương án giảm?
Ngoài ra, các thông tin liên quan tình hình tài chính của EVN, khoản lỗ tỉ giá và các chi phí tài chính của tập đoàn này chưa được thông tin đầy đủ. Đối với cơ chế giá điện, đặc biệt là việc tham mưu xây dựng cơ chế giá hai thành phần, theo lãnh đạo EVN từng chia sẻ với báo chí: đã xây dựng đề án về cơ chế giá hai thành phần, phối hợp chuyên gia tư vấn đầu ngành để tổng hòa các yếu tố đầu vào, yếu tố thời tiết, tăng trưởng của nền kinh tế và các hành vi sử dụng điện của khách hàng.
Tăng giá giúp EVN “bù lỗ”, nhưng tránh trở thành gánh nặng kép cho xã hội
Ngay sau những lần tăng giá điện, thị trường ghi nhận một làn sóng phản ứng từ người tiêu dùng và doanh nghiệp sản xuất. Đối với các hộ gia đình, đặc biệt là ở các đô thị lớn, hóa đơn tiền điện trong mùa nắng nóng tăng vọt đã trở thành áp lực thường trực.
Tăng giá điện không chỉ là bài toán tài chính của EVN, mà là gánh nặng tức thời đặt lên vai hàng triệu hộ dân và doanh nghiệp. Với mức chi tiêu ngày càng thắt chặt, những con số này dù nhỏ vẫn là một gánh nặng đối với các hộ lao động nghèo, công nhân, sinh viên thuê trọ, người hưu trí – những nhóm vốn chi tiêu gần như chỉ đủ sống qua ngày.
Không chỉ vậy, nhóm doanh nghiệp – vốn đang trong giai đoạn hồi phục sau đại dịch, lại tiếp tục chịu tác động kép từ giá nguyên liệu tăng, lãi suất chưa ổn định và giờ là giá điện cụ thể: Doanh nghiệp sản xuất tăng chi phí bình quân ~677.000 đồng/tháng; Doanh nghiệp dịch vụ: tăng ~332.000 đồng/tháng; Khối hành chính, sự nghiệp: tăng ~125.000 đồng/tháng
Đặc biệt là một số ngành sản xuất phụ thuộc vào điện như xi măng, sắt thép, chế biến thực phẩm, thủy sản… đang lên tiếng lo ngại việc đội giá thành sẽ buộc họ phải cắt giảm sản lượng hoặc tăng giá bán, làm ảnh hưởng đến sức cạnh tranh, đặc biệt với đơn hàng xuất khẩu.
TS. Trần Du Lịch – Thành viên Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng từng nhấn mạnh: Tác động từ tăng giá điện là “ngay lập tức, lan tỏa và tạo hiệu ứng kép”. Một mặt, nó làm tăng chi phí đầu vào cho toàn bộ nền kinh tế, ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Mặt khác, nó khiến giá hàng hóa, dịch vụ tiêu dùng tăng theo, từ đó đẩy lạm phát lên cao và làm giảm sức mua nội địa.
Trên thực tế, sau đợt tăng giá điện tháng 11/2023, chỉ số giá tiêu dùng (CPI) trong hai tháng liên tiếp đã nhích lên 0,4% và 0,5%, cao hơn mức trung bình. Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính) từng cảnh báo, nếu giá điện tăng thêm 5%, có thể khiến CPI cả năm tăng thêm 0,17 điểm phần trăm – một con số tưởng chừng nhỏ nhưng mang lại áp lực lớn trong bối cảnh nền kinh tế đang hồi phục chậm và thu nhập người dân chưa cải thiện nhiều.
Trong bối cảnh giá điện tăng, doanh nghiệp cần phải tiết giảm chi phí
Điều đáng lo ngại là những lần tăng giá điện gần đây đều lặp lại một kịch bản giống nhau: EVN kêu lỗ, đề xuất tăng giá và sau đó là thông báo chính thức… nhưng không kèm theo bất kỳ cam kết cải tổ hay tiết giảm chi phí nào. Thậm chí, trong các lần công bố báo cáo tài chính, nhiều đơn vị thành viên của EVN vẫn báo lãi, lương thưởng của khối quản lý không hề giảm, trong khi nợ phải trả và đầu tư ngoài ngành vẫn còn tồn tại.
Theo Báo cáo của Kiểm toán Nhà nước năm 2023 từng chỉ ra nhiều vấn đề trong việc xây dựng giá điện: EVN chưa xây dựng phương pháp tính giá điện phù hợp với thực tế, còn áp dụng định mức, đơn giá lạc hậu; có sai sót trong phân bổ chi phí sản xuất – kinh doanh giữa các khâu; chưa tính đầy đủ các yếu tố thị trường.
“Lý do cũ” là giá đầu vào tăng, “hệ quả mới” là sự mất niềm tin ngày càng lớn từ xã hội – đó là vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc.
Trong một nền kinh tế thị trường, giá cả phải được hình thành trên cơ sở minh bạch, cạnh tranh và có giám sát độc lập. Còn hiện nay, EVN vẫn đang giữ vai trò độc quyền trong cả sản xuất, truyền tải và phân phối điện, thì việc điều chỉnh giá càng cần được giám sát chặt chẽ và phản biện công khai.
Bên cạnh đó, tăng giá điện liệu có phải là giải pháp duy nhất? TS. Nguyễn Đức Thành – Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chiến lược (VESS) – nhận định: “Tăng giá điện là một công cụ điều chỉnh tài chính, nhưng không thể là giải pháp duy nhất. Nếu không đi kèm với tái cơ cấu ngành điện, cải thiện hiệu quả quản trị, minh bạch chi phí và thúc đẩy thị trường cạnh tranh, thì tăng giá chỉ là cách chuyển gánh nặng sang người dân và doanh nghiệp”.
Dù đã có lộ trình hình thành thị trường điện cạnh tranh (từ năm 2012), nhưng đến nay vẫn chỉ dừng ở “cấp phát thử nghiệm” trong khâu bán buôn, chưa có thị trường bán lẻ cạnh tranh thực sự. EVN và các tổng công ty thành viên vẫn chi phối tuyệt đối việc mua – bán điện, từ đó dẫn đến việc thiếu động lực tiết giảm chi phí, cải tiến quản trị.
Đã đến lúc cần thiết lập cơ chế giám sát độc lập về giá điện. Việc điều chỉnh giá cần thông qua một hội đồng gồm đại diện các bên: Nhà nước, chuyên gia độc lập, hiệp hội doanh nghiệp và người tiêu dùng – thay vì chỉ căn cứ vào báo cáo nội bộ từ EVN rồi trình Bộ Công Thương phê duyệt.
Tương lai giá điện sẽ còn tiếp tục điều chỉnh theo chu kỳ 3 tháng nếu chi phí tăng, theo quy định mới. Vì thế, việc kiểm toán chi phí của EVN, đánh giá các khoản đầu tư, hợp đồng mua điện và hiệu quả hoạt động từng đơn vị thành viên cần phải minh bạch, có đối trọng, có báo cáo định kỳ để Quốc hội và nhân dân giám sát.
Tăng giá điện không sai nếu nó là hệ quả của một nền kinh tế vận hành minh bạch, công bằng và hiệu quả. Nhưng nếu việc tăng giá là hệ quả của sự thiếu giám sát, độc quyền và quản lý kém, thì cái giá phải trả sẽ không chỉ nằm trên hóa đơn tiền điện – mà là niềm tin, là năng lực cạnh tranh quốc gia, là gánh nặng dồn lên vai người dân và doanh nghiệp./.
Hải Bình