Tăng giá điện – Kỳ 3: Minh bạch liệu EVN có thực sự lỗ?

Tiếp tục “báo lỗ” và lấy đó làm căn nguyên cho việc tăng giá điện thời gian vừa qua, tuy nhiên sau những lần tăng giá với cùng một lý do thì những nghi ngại được đặt ra, liệu Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) có thực sự lỗ nếu như toàn bộ chi phí được công khai, minh bạch và đánh giá khách quan?

Khi EVN có quyền “chốt” cả về giá bán

Thực tế hiện nay cho thấy, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) là đơn vị duy nhất nắm trong tay hệ thống truyền tải và phân phối điện quốc gia. Bên cạnh đó, EVN không chỉ là nhà cung cấp mà còn gần như toàn quyền trong đề xuất giá bán.

Cụ thể, trong vận hành, EVN - doanh nghiệp nhà nước duy nhất vận hành hệ thống truyền tải và phân phối điện toàn quốc, không có sự cạnh tranh từ thị trường. Trong khi đó, cơ chế giá bán đang có quá nhiều “ưu ái” được trao cho EVN trong thời gian qua. Đáng chú ý là quy trình thẩm định giá thiếu tiếng nói độc lập, tính minh bạch trong khâu giám sát và sự đồng thuận của người dân.

Khi mà mới đây, EVN đã chốt phương án tăng giá điện để “bù lỗ” từ ngày 10/5/2025, theo đó, với việc tăng giá điện thêm 4,8% đã có những ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống nhân dân, doanh nghiệp. Nhiều người dân đã bày tỏ sự lo ngại khi giao quyền tăng giá cho EVN, trong khi nhiều doanh nghiệp đã phải tiếp tục cắt giảm chi phí trước gánh nặng tiền điện đang neo cao.

Việc tăng giá điện vốn dĩ là chuyện thường tình, tuy nhiên, điều đáng lo không phải là giá điện tăng, mà là cơ chế tăng giá: ai quyết định? Quyết định dựa trên tiêu chí nào? Có công khai, minh bạch, có sự phản biện chính sách hay không? Và, quan trọng hơn hết, ai là người chịu ảnh hưởng? Trong khi khách hàng không có quyền lựa chọn, cơ chế định giá lại thiên lệch về phía người bán, thì tăng giá điện không chỉ là chuyện kinh tế, mà còn là vấn đề công bằng, minh bạch và trách nhiệm chính sách.

Tài sản tăng vẫn “báo lỗ”

Thông tin từ báo cáo của EVN, năm 2022 lỗ sau thuế hợp nhất khoảng gần 21.000 tỷ đồng, trong khi đó, giá thành khâu phát điện tăng từ 1.506 đồng lên 1.698 đồng/kWh. Giá bán điện trung bình sấp sỉ 1.854 đồng/kWh, giá bán lẻ điện bình quân 1.854 đồng/kWh, thấp hơn giá vốn phát điện. Theo đó, EVN tiếp tục đưa ra bài ca “lỗ”, lỗ do chi phí phát điện tăng mạnh, phụ thuộc nguồn mua từ nhà máy độc lập với giá gần 1.757 đồng/kWh.

Theo báo cáo kế hoạch sản xuất kinh doanh và đầu tư phát triển năm 2024 của Công ty mẹ - Tập đoàn Điện lực Việt Nam cho thấy, tổng doanh thu toàn Tập đoàn năm 2023 ước đạt 497.000 tỷ đồng, tăng 5,4% so với năm 2022. Tổng giá trị tài sản hợp nhất toàn EVN ước tính đến hết năm 2023 là gần 631.000 tỷ đồng (bằng 94,7% so với năm 2022), trong đó vốn chủ sở hữu là hơn 201.000 tỷ đồng (bằng 89,4% so với năm 2022). Giá trị nộp ngân sách năm 2023 toàn Tập đoàn ước đạt 21.000 tỷ đồng.

Còn theo như báo cáo tài chính hợp nhất năm 2023 của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), tổng doanh thu đạt hơn 443.000 tỷ đồng, tăng nhẹ so với năm 2022. Đáng chú ý là EVN cho biết vẫn lỗ khoảng gần 29.000 tỷ đồng trong hoạt động sản xuất kinh doanh điện, chủ yếu do giá nhiên liệu tăng và chênh lệch tỷ giá. Đặc biệt, theo báo cáo tài chính hợp nhất cũng cho thấy, tổng tài sản của EVN vẫn tăng, đạt trên 712.000 tỷ đồng, trong đó nợ phải trả khoảng 500.000 tỷ đồng, chiếm hơn 70%.

Như vậy, một câu hỏi đặt ra rằng liệu EVN có thực sự lỗ nếu được minh bạch toàn bộ chi phí một cách công tâm. Nếu thực sự lỗ nặng, vì sao tổng tài sản và vốn chủ sở hữu của EVN vẫn duy trì đà tăng? Điều này khiến nhiều chuyên gia tài chính nghi ngờ cách ghi nhận chi phí, đặc biệt là chi phí mua điện và các khoản đầu tư tài chính không hiệu quả, có thể đang “phình” ra để tạo bức tranh thua lỗ, từ đó tạo áp lực tăng giá điện. Chuyên gia tài chính Nguyễn Trí Hiếu đánh giá: “Một doanh nghiệp báo lỗ trong khi vẫn chi tiêu lớn, tài sản tăng, thì cần xem lại cách phân bổ chi phí và hiệu quả đầu tư. Nếu không minh bạch, rất khó nói lỗ đó là thực chất.”

Ở một khía cạnh khác được biết, những năm gần đây cho thấy nhiều vấn đề trong quản lý tài chính của EVN và các tổng công ty điện lực thành viên. Như chi phí quản lý doanh nghiệp cồng kềnh, đầu tư ngoài ngành gây thất thoát lãng phí; Thất thoát lãng phí trong đầu tư,…

Một vấn đề điển hình cần nêu ra, năm 2022, riêng khối văn phòng và công ty mẹ EVN chi hơn 4.200 tỷ đồng cho quản lý hành chính, chưa kể các khoản chi đào tạo, hội nghị, công tác phí, chưa rõ hiệu quả. Một số khoản chi vượt trần quy định nhưng vẫn được hạch toán.

Bên cạnh đó là các khoản đầu tư ngoài ngành gây thất thoát như ngân hàng, bất động sản, bảo hiểm… điển hình là khoản đầu tư vào Ngân hàng An Bình (ABBANK) và Tổng Công ty Tài chính CP Điện lực (EVNFinance). Cũng theo Kiểm toán Nhà nước, hàng loạt dự án điện của các tổng công ty thành viên đội vốn, chậm tiến độ, làm tăng chi phí khấu hao. Ví dụ, dự án Nhiệt điện Thái Bình 2 đội vốn hàng chục nghìn tỷ đồng, kéo dài gần một thập kỷ, nhưng các khoản này lại được phân bổ vào chi phí sản xuất, làm tăng giá thành điện.

Liên quan đến kiến nghị về xử lý kiểm điểm, xác định trách nhiệm tập thể, cá nhân liên quan đến các sai phạm được phát hiện từ kết quả kiểm toán năm 2023. Có nội dung Chuyên đề Công tác quản lý đầu tư xây dựng của Công ty mẹ Tập đoàn Điện lực Việt Nam đối với các dự án Nhóm B, C giai đoạn 2019 – 2022 do Tổng công ty Điện lực miền Bắc, Tổng công ty Điện lực thành phố Hà Nội, Tổng công ty Điện lực miền Trung quản lý, thực hiện.

Kiểm toán kiến nghị, các đơn vị kiểm tra, xác định rõ nguyên nhân, căn cứ theo trách nhiệm được giao, tổ chức kiểm điểm, xử lý theo quy định đối với các tập thể, cá nhân liên quan đến các tồn tại, hạn chế đã nêu tại Báo cáo kiểm toán, Thông báo kết quả kiểm toán tại các đơn vị được kiểm toán, trong đó tập trung vào các nội dung sau: Công tác điều chỉnh tổng mức đầu tư dự án Hoàn thiện sơ đồ các TBA 110kV giai đoạn 2 của EVNNPC; Phê duyệt dự án khi chưa được cấp có thẩm quyền phê duyệt chủ trương đầu tư theo quy định của Luật Đầu tư (dự án TBA Ea Soup tại EVNCPC; dự án đường dây và TBA 110kV Châu Giang, tỉnh Thái Bình và dự án TBA Trực Đại, dự án đường dây Mường Lay, dự án đường dây Thuận Thành tại EVNNPC). Công tác lập, thẩm định, phê duyệt dự toán và công tác nghiệm thu, xác nhận giá trị thanh, quyết toán còn sai sót, tồn tại.

Như vậy, dù liên tục báo lỗ trong các năm gần đây, nhưng nghịch lý là tổng tài sản của doanh nghiệp này vẫn không ngừng gia tăng. Điều này đặt ra nghi vấn về hiệu quả quản lý tài chính và tính minh bạch trong hoạt động đầu tư. Một phần nguyên nhân đến từ các khoản đầu tư ngoài ngành, không thuộc lĩnh vực cốt lõi, dẫn đến thất thoát lớn và lãng phí nguồn lực. Nhiều dự án đầu tư kém hiệu quả, đội vốn, chậm tiến độ hoặc không phát huy được công suất đã trở thành gánh nặng tài chính cho EVN, đẩy doanh nghiệp vào thế bội chi nhưng lại không tạo ra giá trị gia tăng tương xứng.

Bên cạnh đó, bộ máy quản lý của EVN bị đánh giá là cồng kềnh, chi phí hành chính, vận hành cao, nhưng hiệu quả kiểm soát nội bộ lại yếu kém. Thay vì tối ưu hóa quản trị doanh nghiệp theo hướng tinh gọn, hiệu quả, nhiều đơn vị thành viên vẫn vận hành theo cơ chế xin – cho, phụ thuộc vào ngân sách hoặc các khoản vay ưu đãi, gây méo mó thị trường và tạo áp lực lên chính sách giá điện.

Những bất cập trên không chỉ làm dấy lên lo ngại về năng lực tài chính thực sự của EVN, mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về tái cơ cấu toàn diện tập đoàn này – từ chiến lược đầu tư, quản trị nội bộ đến minh bạch tài chính – để tránh tiếp tục lún sâu vào vòng xoáy thua lỗ nhưng tài sản lại gia tăng bất thường.

Những dấu hỏi trong báo cáo tài chính của EVN cần tiếp tục minh bạch

Theo đó, một trong những vấn đề cần đặc biệt quan tâm là cơ cấu chi phí mua điện của EVN đang chiếm hơn 80% chi phí sản xuất điện, nhưng hiện tại chưa được công khai chi tiết từng nhà máy, từng hợp đồng. Năm 2023, EVN chi hơn 343.000 tỷ đồng để mua điện từ các nguồn phát, nhưng lại không rõ chi tiết các hợp đồng BOT, IPP, giá mua điện mặt trời, điện gió có ưu đãi ra sao.

Đặc biệt, nhiều chuyên gia cho rằng các hợp đồng mua điện thời gian qua đang đặt EVN vào thế “mua đắt – bán rẻ”, nhưng bản thân EVN cũng là bên ký và đàm phán hợp đồng. Bên cạnh đó, các khoản chênh lệch tỷ giá, chi phí tài chính từ nợ vay ngoại tệ, và các khoản trích lập dự phòng đầu tư tài chính... chưa được phân tách rõ ràng theo từng nguồn gốc rủi ro hay yếu tố khách quan/chủ quan, gây khó khăn trong việc đánh giá nguyên nhân lỗ thực sự.

Một số ý kiến cho rằng EVN có thể đang đóng vai “người chịu thiệt” thay cho các nhà đầu tư BOT, IPP trong khi thực chất lại là sự chuyển giao rủi ro sang phía người tiêu dùng. Việc tăng giá điện để “gỡ lỗ” cho EVN là nguy cơ đẩy gánh nặng lên vai dân chúng, doanh nghiệp sản xuất là những người không được quyền biết chi tiết từng đồng chi phí.

PGS.TS. Ngô Trí Long – chuyên gia về giá cả, thẳng thắn nhận xét: “Nếu không minh bạch, rất dễ xảy ra hiện tượng chuyển lỗ, thổi phồng chi phí và trút gánh nặng lên người dùng. Giá điện phải do thị trường quyết định, không thể là bí mật nội bộ của một doanh nghiệp nắm độc quyền.”

Câu chuyện EVN lỗ hay không lỗ không chỉ là vấn đề con số, mà là bài toán minh bạch, trách nhiệm và hiệu quả quản trị. Chừng nào EVN chưa công khai chi tiết các khoản chi phí, chưa có một cơ quan kiểm toán độc lập rà soát toàn diện hoạt động tài chính-đầu tư-quản lý tài sản, thì việc nói lỗ hay lãi sẽ chỉ là “sân chơi một chiều”, nơi người tiêu dùng luôn là nơi để “bù lỗ”./.

Hải Bình