Trong bối cảnh nền kinh tế cần động lực mới để phục hồi và phát triển mạnh mẽ sau đại dịch và biến động toàn cầu, tháo gỡ điểm nghẽn thể chế đang trở thành yêu cầu cấp thiết trong mọi lĩnh vực, đặc biệt với lĩnh vực phân bón - ngành hàng thiết yếu góp phần quan trọng đảm bảo an ninh lương thực.
Bỏ công bố hợp quy sẽ mang lại lợi ích kép cho doanh nghiệp (Ảnh minh họa)
Doanh nghiệp sản xuất phân bón: Gánh nặng thủ tục và chồng chéo quy định
Theo Hiệp hội Phân bón Việt Nam, hiện cả nước có 790 cơ sở sản xuất phân bón, gồm 261 cơ sở sản xuất vô cơ, 161 cơ sở hữu cơ và 308 cơ sở kết hợp. Tổng công suất đạt hơn 20 triệu tấn/năm, gần gấp đôi nhu cầu sử dụng trong nước (khoảng 10,5 - 11 triệu tấn).
Tuy nhiên, thay vì tập trung vào đổi mới công nghệ hay mở rộng thị trường, nhiều doanh nghiệp lại đang bị “trói chân” bởi thủ tục hành chính phức tạp. Hiện có hơn 110.000 sản phẩm phân bón đã được đăng ký lưu hành, trong đó doanh nghiệp buộc phải công bố hợp quy tại cơ quan có thẩm quyền, một quy trình bị đánh giá là hình thức, tốn kém và thiếu thống nhất.
Tại hội thảo do Tổng hội Nông nghiệp & Phát triển nông thôn phối hợp cùng Hiệp hội Phân bón Việt Nam và Hội Chăn nuôi Việt Nam tổ chức vào cuối tháng 3 năm 2025, ông Nguyễn Trí Ngọc, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam, nhấn mạnh: “Hiện tồn tại hai hình thức quản lý chất lượng phân bón: một theo Quy chuẩn kỹ thuật Việt Nam (QCVN) do Bộ Khoa học & Công nghệ ban hành (phải công bố hợp quy), một theo thông tư của Bộ NN&PTNT (không cần công bố hợp quy). Chính sự chồng chéo này đã tạo ra sự bất nhất trong quản lý và gây khó khăn cho doanh nghiệp.”
Bất cập pháp lý: Những nút thắt cần được tháo gỡ
Những bất cập này gây phát sinh tiêu cực, làm cản trở hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp và giảm sức cạnh tranh của sản phẩm, hàng hóa Việt Nam (Ảnh minh họa)
Một điểm vướng mắc được đa số các doanh nghiệp phân bón phản ánh là quy định tại Điều 44 Luật Trồng trọt hiện hành chỉ cho phép doanh nghiệp có mã số phân bón được ủy quyền cho một đơn vị nhập khẩu. Quy định này gây hạn chế cho hoạt động kinh doanh, đặc biệt với những doanh nghiệp có quy mô lớn hoặc có nhu cầu mở rộng kênh phân phối.
Đại diện Công ty Cổ phần Phân bón Phú Mỹ đề xuất nên cho phép doanh nghiệp có thể ủy quyền cho nhiều đơn vị cùng nhập khẩu, gia công sản xuất và phân phối sản phẩm, miễn là các đơn vị đó có đủ chức năng và điều kiện kinh doanh phân bón theo quy định của pháp luật.
Cùng với đó, theo quy định tại Luật Giá và Nghị định 85/2024/NĐ-CP, các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh phân đạm, phân DAP và phân NPK phải thực hiện kê khai giá bán. Tuy nhiên, đại diện doanh nghiệp cho rằng việc kê khai này không thực sự mang lại hiệu quả quản lý như kỳ vọng, mà còn làm tăng thêm thủ tục hành chính, gây tốn thời gian cho cả doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý.
Một đề xuất quan trọng khác là điều chỉnh thuế suất xuất khẩu đối với mặt hàng phân bón Urê từ 5% hiện nay xuống còn 0%. Theo lý giải của doanh nghiệp, thuế xuất khẩu hiện tại đang làm giảm năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế, nhất là khi các nước xuất khẩu lớn như Trung Quốc, Trung Đông, Indonesia, Malaysia và Brunei đều không áp thuế xuất khẩu với mặt hàng này. Việc giảm thuế không chỉ giúp ngành phân bón Việt Nam tăng sức cạnh tranh mà còn góp phần thúc đẩy xuất khẩu sản phẩm chế biến sâu, từ đó tạo thêm nguồn thu ngoại tệ cho nền kinh tế quốc dân.
Thời cơ "vàng" cho ngành phân bón cải cách thể chế
Tại kỳ họp Quốc hội thứ 8 khóa XV, Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ đạo rõ ràng:“Gỡ điểm nghẽn thể chế để không lỡ thời cơ phát triển.”
Đáp lại lời kêu gọi này, đầu tháng 3 vừa qua, Hội Chăn nuôi Việt Nam cùng 8 hiệp hội ngành hàng đã đồng loạt kiến nghị Quốc hội xem xét ghép Luật Tiêu chuẩn - Quy chuẩn kỹ thuật với Luật Chất lượng sản phẩm hàng hóa, đồng thời bãi bỏ quy định công bố hợp quy đối với sản phẩm hàng hóa, trong đó có phân bón.
Ông Nguyễn Xuân Dương, Chủ tịch Hội Chăn nuôi Việt Nam, khẳng định rằng “Đây là thời vận tốt để Việt Nam có được thể chế và chính sách phát triển hiện đại, đồng bộ, hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao chất lượng, mở rộng thị trường và tăng sức cạnh tranh cho hàng hóa Việt.”
Thể chế là “chiếc chìa khóa” mở lối cho sản xuất kinh doanh. Đối với ngành phân bón – lĩnh vực gắn liền với an ninh lương thực và sự phát triển bền vững của nông nghiệp – việc tháo gỡ những quy định bất hợp lý là yêu cầu cấp thiết, nhằm giảm gánh nặng cho doanh nghiệp, khơi thông nguồn lực cho đầu tư và đổi mới công nghệ.
Việc Quốc hội đang xem xét sửa đổi hai luật quan trọng liên quan đến chất lượng và tiêu chuẩn hàng hóa là tín hiệu tích cực. Theo dự kiến, trong tháng 5 tới đây, Quốc hội sẽ xem xét thông qua dự thảo Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa (sửa đổi) và Luật Tiêu chuẩn, Quy chuẩn kỹ thuật (sửa đổi).
Tiến Kiên