Khi cha mẹ ngày một già, con cái chưa tự lập và áp lực tài chính chồng chất, một bộ phận người trung niên phải đồng thời gánh trách nhiệm với cả hai thế hệ. Câu chuyện ấy đang trở thành bài toán lớn về dân số, lao động và an sinh xã hội.
Thế hệ trở thành điểm tựa gia đình
Có những người mỗi sáng thức dậy với hàng loạt việc phải lo: con sắp vào đại học cần tiền học, tiền thuê nhà; cha mẹ ngoài 70 tuổi bắt đầu phát sinh nhiều vấn đề sức khỏe; khoản vay mua nhà vẫn còn nhiều năm mới trả hết. Trong khi đó, chính họ đã bước qua tuổi 40, 50, khi sức khỏe, công việc và thu nhập không còn là những điều có thể mặc nhiên coi là ổn định.
Người ta gọi họ là “thế hệ sandwich” - những người trung niên đồng thời chăm sóc cha mẹ cao tuổi và hỗ trợ con cái chưa tự lập. Ở Việt Nam, những điều kiện làm gia tăng áp lực lên nhóm người này đang ngày càng rõ nét khi quy mô gia đình thu hẹp, tuổi thọ tăng và chi phí sinh hoạt ngày một lớn.
Trong nhiều gia đình Việt Nam cách đây vài chục năm, cha mẹ có bốn, năm người con, thậm chí nhiều hơn. Khi họ về già, trách nhiệm chăm sóc có thể được san sẻ giữa các anh chị em. Cấu trúc ấy đang thay đổi nhanh chóng khi các gia đình ngày càng có ít con.
Theo Cơ quan Thống kê Quốc gia, tổng tỷ suất sinh của Việt Nam năm 2025 chỉ còn 1,93 con trên mỗi phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế, trong khi tuổi thọ trung bình đạt 74,7 tuổi. Hai con số tưởng như không liên quan lại phản ánh một thay đổi lớn: người cao tuổi sống lâu hơn, còn số người trẻ có thể chia sẻ trách nhiệm chăm sóc trong mỗi gia đình ngày càng ít đi.
Một cặp vợ chồng có thể đồng thời chăm lo cho cha mẹ của cả hai bên và nuôi con đang đi học. Đó là hình ảnh của một chiếc sandwich: phía trên là cha mẹ ngày một già, phía dưới là những đứa con còn cần hỗ trợ, còn người ở giữa phải gồng mình giữ cho tất cả không chao đảo.
Áp lực chăm sóc nhiều thế hệ vì thế cần được nhìn nhận từ góc độ chính sách công, thay vì chỉ coi là công việc riêng của mỗi gia đình.
Kinh tế phát triển giúp thu nhập của người lao động được cải thiện. Sáu tháng đầu năm 2026, thu nhập bình quân của người lao động đạt khoảng 9 triệu đồng mỗi tháng, tăng 8,7% so với cùng kỳ năm trước; riêng lao động làm công hưởng lương đạt khoảng 10 triệu đồng mỗi tháng. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng con số bình quân chưa phản ánh hết áp lực tài chính mà nhiều gia đình trung niên đang phải đối mặt.
Ở độ tuổi 40–50, nhiều khoản chi lớn thường xuất hiện cùng lúc. Con bước vào những năm học tốn kém hơn; gia đình cần cải thiện chỗ ở; khoản vay mua nhà có thể còn kéo dài hàng chục năm; cha mẹ bắt đầu cần được chăm sóc sức khỏe thường xuyên. Bản thân người lao động cũng phải dự phòng cho những rủi ro về sức khỏe, việc làm và tuổi già của chính mình.
Khi cha mẹ ngày một già, con cái chưa tự lập và áp lực tài chính chồng chất, một bộ phận người trung niên phải đồng thời gánh trách nhiệm với cả hai thế hệ
Bởi vậy, một gia đình có hai người cùng đi làm nhìn bề ngoài có vẻ ổn định, nhưng dòng tiền hằng tháng gần như đã được phân chia từ trước: sinh hoạt, trả nợ, nuôi con, chăm sóc cha mẹ. Khoản còn lại mới là phần dành cho tương lai của chính người làm ra thu nhập.
Nghịch lý của thế hệ sandwich nằm ở chỗ họ thường đang trong giai đoạn có thu nhập tốt nhất của cuộc đời, nhưng cũng là lúc phải gánh nhiều nghĩa vụ tài chính nhất. Họ không hẳn nghèo, song rất dễ trở nên mong manh trước biến cố. Chỉ cần một người mất việc, cha mẹ mắc bệnh cần chăm sóc dài ngày hoặc lãi suất khoản vay tăng lên, cán cân tài chính vốn được tính toán chặt chẽ có thể nhanh chóng đảo chiều.
Ngoài tiền bạc còn có một loại chi phí khó thống kê hơn, đó là thời gian. Ai sẽ đưa cha mẹ đi khám, nghỉ làm khi người già nằm viện, đưa đón con hoặc ở nhà khi gia đình có người cần chăm sóc? Những công việc ấy thường thuộc về người đang ở độ tuổi lao động sung sức nhất, ảnh hưởng trực tiếp tới thu nhập, cơ hội thăng tiến và sức khỏe của mỗi cá nhân, đồng thời làm hao hụt nguồn lực của cả nền kinh tế.
Trong văn hóa Việt Nam, chăm sóc cha mẹ khi về già là một giá trị đẹp và bền vững. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa trách nhiệm tình cảm của con cái với việc đặt gần như toàn bộ gánh nặng chăm sóc người cao tuổi lên vai gia đình, bởi quy mô của vấn đề đang thay đổi rất nhanh.
Quỹ Dân số Liên hợp quốc đánh giá Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Người từ 60 tuổi trở lên chiếm 11,9% dân số năm 2019 và được dự báo có thể vượt 25% vào năm 2050. Việt Nam có thể bước vào thời kỳ dân số già vào khoảng năm 2036.
Mốc 2036 không còn xa. Những người 45 tuổi hôm nay khi ấy đã bước sang tuổi 55, trong khi cha mẹ của họ có thể ở tuổi 80–90. Bản thân họ cũng bắt đầu phải chuẩn bị cho tuổi già và vẫn có thể tiếp tục hỗ trợ con cái về nhà ở, việc làm hoặc chăm sóc thế hệ thứ ba. Già hóa dân số vì thế không chỉ có nghĩa Việt Nam sẽ có nhiều người cao tuổi hơn, mà còn kéo theo nhu cầu rất lớn về một hệ thống chăm sóc tương ứng.
Nếu dịch vụ chăm sóc xã hội chưa phát triển, phần việc ấy tất yếu trở về gia đình và chủ yếu dồn lên vai thế hệ trung niên. Sức ép của quá trình già hóa trước hết hiện hữu trong từng căn nhà: một người con xin nghỉ làm để đưa bố đi viện; một người mẹ vừa họp cơ quan vừa nhắn hỏi con đã đóng học phí chưa; một cặp vợ chồng cân nhắc rất lâu trước quyết định mua nhà vì phía sau khoản trả góp còn có tiền thuốc của cha mẹ và tương lai học hành của con.
Khi những câu chuyện như vậy xuất hiện trong hàng triệu gia đình, đó không còn là chuyện riêng của từng nhà.
Để gia đình không phải tự xoay xở
Những thay đổi chính sách gần đây cho thấy vấn đề già hóa dân số và bảo đảm an sinh tuổi già đã được nhận diện rõ hơn. Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, thiết kế hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng và bổ sung trợ cấp hưu trí xã hội.
Theo đó, công dân Việt Nam từ đủ 75 tuổi, không hưởng lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng, hoặc đang hưởng ở mức thấp hơn mức trợ cấp hưu trí xã hội và có văn bản đề nghị thì được xem xét hưởng chế độ này. Người từ đủ 70 tuổi đến dưới 75 tuổi thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo và đáp ứng các điều kiện theo quy định cũng thuộc diện thụ hưởng.
Thời gian đóng bảo hiểm xã hội tối thiểu để hưởng lương hưu cũng được giảm từ 20 năm xuống còn 15 năm, mở thêm cơ hội tiếp cận lương hưu cho những người có thời gian tham gia ngắn. Đây là những bước tiến quan trọng, nhưng trợ cấp và lương hưu mới chỉ giải quyết một phần bài toán.
Một xã hội già hóa còn cần hệ thống dịch vụ dành cho người cao tuổi, bao gồm chăm sóc dài hạn, y tế tại nhà, phục hồi chức năng, điều dưỡng và cơ sở chăm sóc ban ngày. Những dịch vụ ấy phải thuận tiện, đáng tin cậy và phù hợp với khả năng chi trả, để các gia đình không thường xuyên bị đặt trước lựa chọn đi làm hay ở nhà chăm sóc cha mẹ.
Một cặp vợ chồng có thể đồng thời chăm lo cho cha mẹ của cả hai bên và nuôi con đang đi học.
BHXH Việt Nam cũng nhìn nhận tốc độ già hóa nhanh đặt ra yêu cầu phát triển đồng bộ các chính sách chăm sóc sức khỏe, bảo hiểm và trợ giúp xã hội, đặc biệt là dịch vụ chăm sóc dài hạn cho người cao tuổi. Chính sách dành cho người cao tuổi không chỉ mang lại lợi ích cho chính họ mà còn góp phần giảm áp lực cho con cháu và toàn xã hội.
Một người cao tuổi có lương hưu ổn định sẽ bớt phụ thuộc vào sự hỗ trợ tài chính của các con. Một người được tiếp cận dịch vụ chăm sóc thuận tiện sẽ giúp con cháu không phải thường xuyên nghỉ việc. Nói cách khác, đầu tư cho tuổi già cũng chính là đầu tư cho lực lượng lao động hiện tại.
Thế hệ sandwich dành phần lớn sức lực để chuẩn bị tương lai cho hai thế hệ khác, nhưng lại dễ quên tuổi già của chính mình. Tiền dành cho hưu trí có thể được dùng để đóng học phí cho con; khoản tiết kiệm phải rút ra khi cha mẹ nhập viện; kế hoạch nghỉ ngơi tiếp tục bị hoãn vì khoản vay mua nhà chưa kết thúc.
Cứ như vậy, người 40 tuổi đang chăm sóc cha mẹ 70 tuổi hôm nay có thể trở thành người 70 tuổi phụ thuộc vào con mình sau ba thập niên. Nếu vòng tròn ấy tiếp diễn, gánh nặng chăm sóc chỉ được chuyển từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Vấn đề này vì thế cần được đặt trong bài toán phát triển rộng hơn. Việt Nam phải vừa tận dụng những năm còn lại của thời kỳ cơ cấu dân số thuận lợi, vừa chuẩn bị cho quá trình già hóa đang đến gần. Trong khi đó, mức sinh năm 2025 đã giảm xuống còn 1,93 con trên mỗi phụ nữ.
Khuyến khích người trẻ sinh con là cần thiết, nhưng sẽ khó thuyết phục họ sinh thêm nếu trước mắt là hình ảnh cha mẹ mình chật vật nuôi con, chăm sóc ông bà, trả tiền nhà và chuẩn bị cho tuổi già. Chính sách dân số vì vậy không thể tách rời chính sách nhà ở, giáo dục, việc làm, y tế và an sinh xã hội.
Muốn người trẻ yên tâm lập gia đình và sinh con, chi phí xây dựng gia đình phải trở nên có thể dự liệu. Muốn người trung niên tiếp tục làm việc hiệu quả, cần giúp họ giảm bớt những trách nhiệm chăm sóc mà thị trường và hệ thống an sinh có thể chia sẻ. Muốn người cao tuổi sống độc lập, có phẩm giá, cần bảo đảm thu nhập, bảo hiểm và dịch vụ chăm sóc phù hợp, thay vì mặc nhiên coi con cái là “bảo hiểm tuổi già”. Đồng thời, mỗi người trong độ tuổi lao động cũng phải chủ động chuẩn bị cho tuổi già của chính mình.
Nhà nước không thể thay thế gia đình, nhưng gia đình cũng không thể thay thế toàn bộ hệ thống an sinh xã hội.
Người Việt có câu: “Trẻ cậy cha, già cậy con”. Câu nói ấy phản ánh mối liên kết bền chặt giữa các thế hệ. Tuy nhiên, trong một xã hội ít con hơn và già hóa nhanh hơn, sự cậy nhờ ấy cần được nâng đỡ bởi một hệ thống an sinh đủ vững.
Giảm áp lực cho thế hệ sandwich không có nghĩa làm vơi đi trách nhiệm gia đình hay giá trị của lòng hiếu thảo. Ngược lại, khi có thêm sự hỗ trợ từ chính sách và các dịch vụ xã hội, việc chăm sóc cha mẹ sẽ bớt trở thành một cuộc xoay xở kiệt sức; nuôi dạy con cái cũng không còn là nỗi lo luôn đi kèm nguy cơ tài chính.
Trong gia đình hiện đại, người ở giữa thường là người giữ cho mọi thứ đứng vững. Nhưng chính họ cũng cần được nâng đỡ. Bởi nếu lực lượng trung niên đang đồng thời chăm lo cho người già và trẻ nhỏ bị quá tải, sức ép không chỉ dừng lại trong mỗi mái nhà mà còn lan tới thị trường lao động, chính sách dân số và tương lai phát triển của đất nước.
Quang Anh