Thị trường trái phiếu doanh nghiệp năm 2022: Nốt trầm lắng đọng

Với nhiều biến động, thị trường trái phiếu doanh nghiệp đã vấp vải vô vàn những khó khăn về dòng vốn, thị trường và pháp lý,… Cùng với đó là việc phải đối mặt với áp lực đáo hạn đang dần tăng cao. Thị trường trái phiếu doanh nghiệp đã trải qua năm 2022 như một nốt trầm lắng đọng…

Nốt trầm của thị trường trái phiếu

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp được đánh giá khá trầm lắng trong năm 2022, trong bối cảnh Thông tư số 16/2021/TT-NHNN đi vào hiệu lực với những điều kiện chặt chẽ về giao dịch đối với tổ chức tín dụng. Cùng với đó, Uỷ ban chứng khoán Nhà nước công bố hủy bỏ 9 đợt chào bán trái phiếu của các công ty con Tập đoàn Tân Hoàng Minh đồng thời, Bộ Tài chính tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động phát hành, cung cấp dịch vụ trên thị trường cũng khiến thị trường chững lại.

Cụ thể, theo báo cáo mới đây của VNDIRECT Research, tổng giá trị trái phiếu doanh nghiệp phát hành trong quý III năm 2022 đạt mức 60.635 tỷ đồng, giảm mạnh 50,5% so với quý II và giảm mạnh 70,9% so với cùng kỳ năm trước. Tỷ lệ phát hành thành công đạt 98,9%. Trong đó, tỷ lệ trái phiếu phát hành riêng lẻ và công chúng lần lượt là 97,4% và 2,6%.

Nếu tính riêng trong quý III, có 42 doanh nghiệp phát hành tổng cộng 59.032 tỷ đồng trái phiếu riêng lẻ, giảm mạnh 51,7% so với quý trước, và giảm 71,1% so với cùng kỳ năm trước. Các doanh nghiệp có giá trị phát hành trái phiếu riêng lẻ lớn nhất trong quý đều là ngân hàng, bao gồm: Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam, với 6.867 tỷ đồng, Ngân hàng TMCP Phương Đông, với 6.600 tỷ đồng và Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam 4.210 tỷ đồng.

Những con số không mấy khả quan đã khiến thị trường trái phiếu doanh nghiệp kéo dài chuỗi ngày ảm đảm. Theo đó, tổng giá trị phát hành trái phiếu doanh nghiệp trong 9 tháng đầu năm giảm mạnh 43,5% so với cùng kỳ năm trước, xuống còn 248.603 tỷ đồng. Trong đó có 240.804 tỷ đồng phát hành riêng lẻ, giảm 42,2% so với cùng kỳ và 7.799 tỷ đồng phát hành ra công chúng, giảm 66,8% so với cùng kỳ. Tài chính - ngân hàng là nhóm ngành dẫn đầu về giá trị phát hành trong 9 tháng, chiếm 57,7% tổng giá trị, giảm 15,2% so với cùng kỳ. Nhóm ngành bất động sản chiếm 21,5% tổng giá trị phát hành, giảm mạnh 67% so với so với cùng kỳ. Nhóm tập đoàn đa ngành và các nhóm ngành khác chiếm lần lượt 6,3% - 14,5% tổng giá trị phát hành.

Bước sang quý cuối năm, thị trường này tiếp tục kéo dài thêm những “nốt trầm” và chưa có dấu hiệu khởi sắc. Theo báo cáo thị trường trái phiếu tháng 10/2022 vừa được FiinRatings công bố cách đây ít hôm cho thấy, trong cả tháng 10, thị trường chỉ ghi nhận duy nhất 1 đợt phát hành riêng lẻ nội địa bởi Công ty TNHH Khai Thác Chế Biến Khoáng Sản Núi Pháo với giá trị phát hành 210 tỉ đồng với kỳ hạn 5 năm. Tuy nhiên, đơn vị phát hành duy nhất này cũng nhằm mục đích thanh toán toàn bộ gốc của 2 lô các trái phiếu trước đó, có kỳ đáo hạn vào 25/9/2022 và lô trái phiếu này được bảo lãnh bởi Tập đoàn Masan. Hoạt động phát hành trong tháng 10 hoàn toàn sạch bóng 2 nhóm đơn vị phát hành chủ lực là ngành bất động sản và ngân hàng.

Tính đến cuối tháng 11/2022, giá trị phát hành trái phiếu riêng lẻ chỉ đạt gần 330 nghìn tỷ đồng, giảm hơn 28,5% so với cùng kỳ 2021. Tổng dư nợ trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ đang lưu ký là 1,26 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 15% GDP.

Nửa cuối năm 2022, thị trường trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ chứng kiến “cú sốc” tâm lý lan rộng khi nhà đầu tư chứng kiến các vụ việc xảy ra tại Tập đoàn Tân Hoàng Minh và Vạn Thịnh Phát. Niềm tin suy giảm kết hợp với thanh khoản dòng tiền trả nợ trái phiếu của nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn đã khiến thị trường này gia tăng rủi ro.

Theo VNDIRECT Research đánh giá, nguyên nhân thị trường trái phiếu doanh nghiệp giảm sâu trong năm 2022 là do thời điểm tháng 3/2022 thị trường trái phiếu doanh nghiệp "hãm phanh" nhằm chờ đợi Nghị định sửa đổi 153/NĐ-CP/2020, với mục tiêu bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư cũng như nâng cao chất lượng của thị trường vốn.

Áp lực đáo hạn ngày càng cao

Khó sẽ càng thêm khó với thị trường trái phiếu doanh nghiệp trong thời gian tới khi mà áp lực đáo hạn trái phiếu đã phát hành ngày càng tăng lên. Theo thống kê từ Hiệp hội Thị trường trái phiếu Việt Nam (VBMA), Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (SSC), trong tháng 9/2022, tổng giá trị trái phiếu được các doanh nghiệp mua lại trước hạn là 28.833 tỷ đồng, tăng 199% so với cùng kỳ năm trước. Luỹ kế 9 tháng đầu năm 2022, tổng giá trị trái phiếu đã được các doanh nghiệp mua lại là 142.209 tỷ đồng, chỉ chiếm khoảng 11,8% dư nợ thị trường trái phiếu doanh nghiệp cuối năm 2021.

Với tháng 10 vừa qua, trong bối cảnh phát hành mới gần như đóng băng, giá trị trái phiếu phát hành gần như bằng 0 như đã để cập phía trên thì thị trường tiếp tục chứng kiến sự gia tăng của hoạt động mua lại trái phiếu. Điều này làm cho dư nợ trái phiếu nội địa giảm hơn 15.800 tỷ đồng trong tháng 10, với giá trị mua lại và đáo hạn lần lượt là 5.810 tỷ và 10.230 tỷ đồng. Phần lớn khối lượng trái phiếu mua lại thuộc về các tổ chức tín dụng với tổng giá trị đạt 3.090 tỷ đồng, chiếm 53,27% tổng giá trị mua lại của tháng 10. Chiếm 21,77% giá trị trái phiếu đáo hạn là các doanh nghiệp bất động sản với giá trị đạt 2.230 tỷ đồng. Ngoài ra, một phần giá trị trái phiếu thâm hụt còn đến từ các phương án “hàng đổi hàng” và chuyển đổi trái phiếu thành khoản vay như một biện pháp tái cấu trúc nợ được thực hiện trong thời gian qua.

Theo thống kê của FiinRatings, tính đến hết tháng 10, giá trị trái phiếu bất động sản đang lưu hành có quy mô 445.000 tỷ đồng, chiếm gần 34% tổng giá trị trái phiếu riêng lẻ và chiếm gần 50% tổng giá trị trái phiếu của các tổ chức doanh nghiệp phi tài chính (hơn 896.000 tỷ đồng). Nhóm phân tích của FiinRatings cho rằng, mặc dù hoạt động rút trước hạn của nhà đầu tư và mua lại trái phiếu doanh nghiệp đã phát hành gây không ít khó khăn về dòng tiền cho doanh nghiệp, nhưng điều này cũng đã góp phần giảm đáng kể áp lực từ số dư trái phiếu sẽ đáo hạn còn lại tại thời điểm hiện nay.

Số liệu cập nhật của FiinRatings cho thấy, áp lực đáo hạn trái phiếu của các doanh nghiệp bất động sản vẫn duy trì ở mức đáng kể từ năm 2023 với hơn 119.000 tỷ đồng và năm 2024 gần 112.000 tỷ đồng. Trong khi đó, thị trường chứng kiến nhiều hình thức tái cấu trúc nợ khác nhau và được áp dụng ngày càng nhiều bởi các tổ chức phát hành. Một số phương án phổ biến như gia hạn kỳ hạn thanh toán nợ gốc với lãi suất mới, chuyển đổi thành hợp đồng cho vay dài hạn với lãi suất mới, chuyển đổi sang sản phẩm bất động sản.

Các chuyên gia của FiinRatings cho rằng, đây là một dấu hiệu khá tích cực cho vấn đề thanh khoản hiện nay của thị trường bởi biện pháp này giúp giải quyết vấn đề áp lực dòng tiền trả nợ trong ngắn hạn trước làn sóng yêu cầu tất toán trước hạn của trái chủ. Mức lãi suất mới trong nhiều giao dịch gần đây cũng đã phản ảnh xu hướng lãi suất tăng cao trong thời gian qua (dao động ở mức 12-13%, cao hơn 4-5% so với lãi suất tiền gửi tiết kiệm kỳ hạn 12 tháng của các ngân hàng lớn). Tổ chức này cũng đưa ra lưu ý đối với những yếu tố rủi ro mới như khi trái chủ được chuyển đổi sang sản phẩm bất động sản tương ứng nhưng yếu tố pháp lý dự án vẫn còn chưa chắc chắn.

Cũng có những quan điểm tương đồng về rủi ro trước áp lực đáo hạn, theo Công ty Chứng khoán Rồng Việt (VDSC), khả năng đảo nợ trái phiếu của nhóm doanh nghiệp bất động sản khá thấp do nhà đầu tư nắm giữ chủ yếu là cá nhân đang bị hạn chế rất nhiều do niềm tin đang bị ảnh hưởng cũng như do các quy định chặt chẽ hơn của Nghị định 65/2022 NĐ-CP và do các hạn chế trong việc tiếp cận vốn vay từ các ngân hàng. Mặt khác, dòng tiền từ hoạt động bán hàng đang gặp nhiều khó khăn trong bối cảnh lãi suất tăng và tín dụng thắt chặt. Do đó, một số rủi ro đáng chú ý về nợ xấu và tăng lãi suất của thị trường từ khả năng đáo hạn trái phiếu của các doanh nghiệp bất động sản trong thời gian tới.

Hồng Quang