Nhu cầu đầu tư năng lượng sạch ngày càng gia tăng, kéo theo yêu cầu huy động nguồn vốn trung và dài hạn. Trong bối cảnh đó, ngân hàng đang trở thành cầu nối quan trọng đưa dòng vốn trong nước và quốc tế đến các dự án năng lượng.
Ngân hàng mở rộng vai trò dẫn vốn xanh
Chuyển dịch năng lượng đang đặt ra yêu cầu huy động nguồn lực tài chính lớn, không chỉ để phát triển các nhà máy điện mặt trời, điện gió mà còn đầu tư hệ thống truyền tải, lưu trữ và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Đây là cơ hội để hệ thống ngân hàng mở rộng vai trò từ cấp tín dụng truyền thống sang thu xếp vốn, kết nối các định chế tài chính và thiết kế giải pháp tài trợ phù hợp với từng dự án.
Một trong những giao dịch đáng chú ý gần đây là khoản vay xanh hợp vốn quốc tế trị giá 105 triệu USD dành cho Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC), do HSBC thu xếp. Khoản vay có kỳ hạn 8 năm, thu hút 15 bên cho vay đến từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan và Thái Lan. Nguồn vốn được sử dụng để đầu tư hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS), lắp đặt tại các trạm biến áp 110 kV hiện hữu ở khu vực miền Bắc.
Năng lượng sạch - Ảnh minh họa
Theo kế hoạch, hệ thống BESS sẽ được triển khai tại 70 trạm biến áp, góp phần nâng cao độ ổn định và tin cậy của lưới điện, đáp ứng nhu cầu phụ tải, giảm nguy cơ quá tải và sự cố. Trong giao dịch này, HSBC đảm nhiệm vai trò đầu mối thu xếp, bảo lãnh phát hành, dựng sổ, điều phối giao dịch xanh và ngân hàng đại lý quản lý khoản vay.
Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô vốn mà còn ở phương thức huy động. Việc kết nối 15 tổ chức cho vay quốc tế giúp đa dạng hóa nguồn lực tài chính, phân tán rủi ro và tạo điều kiện tiếp cận khoản vay dài hạn. Đây là mô hình có ý nghĩa đối với những dự án hạ tầng năng lượng cần vốn lớn, thời gian đầu tư và thu hồi vốn kéo dài.
Tín dụng xanh tại Việt Nam đang ghi nhận tốc độ tăng trưởng tích cực. Theo thông tin từ Ngân hàng Nhà nước đến hết 6/2026, dư nợ tín dụng xanh toàn hệ thống đạt khoảng 828 nghìn tỷ đồng, với tốc độ tăng trưởng bình quân giai đoạn 2017-2025 trên 20% mỗi năm. Đến thời điểm này, có 82 tổ chức tín dụng phát sinh dư nợ tín dụng xanh.
Năng lượng tái tạo và năng lượng sạch tiếp tục là những lĩnh vực thu hút vốn. Không chỉ tài trợ các nhà máy điện mặt trời, điện gió, ngân hàng còn mở rộng cho vay đối với hệ thống lưu trữ điện, điện mặt trời mái nhà và các giải pháp tiết kiệm năng lượng trong sản xuất.
Đáng chú ý, vai trò của ngân hàng đang chuyển từ cấp tín dụng đơn thuần sang thu xếp vốn, tư vấn cấu trúc tài chính và kết nối các định chế tài chính quốc tế. Hình thức cho vay hợp vốn giúp tăng quy mô tài trợ, phân tán rủi ro và đáp ứng nhu cầu vốn dài hạn của những dự án lớn.
Nhu cầu vốn xanh cũng mở rộng sang lĩnh vực nông nghiệp và công nghiệp chế biến. Nhiều doanh nghiệp đầu tư điện mặt trời mái nhà, điện sinh khối, biogas và công nghệ tiết kiệm năng lượng nhằm giảm chi phí vận hành, tận dụng phụ phẩm và đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường.
Theo thông tin từ THACO AGRI, doanh nghiệp đã đầu tư hệ thống điện mặt trời trên mái các cụm trang trại, nhà xưởng và tổng kho chăn nuôi; đồng thời ứng dụng năng lượng mặt trời cho các trạm bơm phục vụ sản xuất. Trong ngành mía đường tại Tây Ninh, bã mía được tận dụng làm nhiên liệu phát điện sinh khối hòa lưới quốc gia. Một số nhà máy chế biến sắn cũng đầu tư hệ thống xử lý nước thải khép kín, thu hồi khí biogas phát điện và tận dụng bã sắn làm phân bón hữu cơ.
Những mô hình này cho thấy phạm vi tài trợ xanh ngày càng đa dạng. Thay vì chỉ tập trung vào các nhà máy phát điện, ngân hàng có thể mở rộng tín dụng tới doanh nghiệp tích hợp năng lượng sạch vào quy trình sản xuất. Đây là hướng đi giúp tăng khả năng tiếp cận vốn, đồng thời tạo thêm dư địa phát triển các sản phẩm tín dụng chuyên biệt.
Tuy nhiên, việc thẩm định các dự án này cần gắn với hiệu quả kinh tế thực tế. Với hệ thống điện mặt trời phục vụ tiêu dùng nội bộ, lợi ích tài chính chủ yếu đến từ chi phí điện tiết kiệm được thay vì doanh thu bán điện. Do đó, ngân hàng cần đánh giá sản lượng điện, mức tiết kiệm chi phí, chi phí vận hành, thời gian hoàn vốn và dòng tiền của doanh nghiệp để xác định khả năng trả nợ.
Gỡ nút thắt để dòng vốn xanh đến đúng dự án
Dù dư địa phát triển còn lớn, tín dụng xanh vẫn đối mặt với những rào cản nhất định. Đặc thù của các dự án năng lượng sạch là vốn đầu tư ban đầu cao, thời gian thu hồi vốn dài và phụ thuộc vào nhiều yếu tố như công nghệ, giá thiết bị, cơ chế vận hành và khả năng kết nối hạ tầng.
Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, khó khăn còn nằm ở tài sản bảo đảm và năng lực lập hồ sơ dự án. Nhiều khoản đầu tư vào hệ thống điện mặt trời, thiết bị tiết kiệm năng lượng hay công nghệ xử lý chất thải có giá trị lớn nhưng việc định giá tài sản và chứng minh hiệu quả tài chính chưa thực sự thuận lợi.
Thực tế, theo thông tin từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, khu vực Đông Nam Bộ còn gặp khó khăn về cơ chế tài chính linh hoạt đối với tài sản công nghệ trên đất nông nghiệp như nhà màng, hệ thống IoT và thiết bị tự động hóa. Đây là vấn đề cần được quan tâm bởi những tài sản này có giá trị đầu tư lớn, nhưng chưa phải lúc nào cũng thuận lợi trong việc xác lập giá trị bảo đảm để tiếp cận vốn ngân hàng.
Bên cạnh đó, ngân hàng cần kiểm soát chặt chất lượng tín dụng, tránh tình trạng dự án chỉ được gắn nhãn xanh nhưng không chứng minh được lợi ích môi trường thực chất. Việc đánh giá phải đồng thời dựa trên tiêu chí môi trường, hiệu quả kinh tế, khả năng trả nợ và mức độ tuân thủ quy định pháp luật.
Về phía chính sách, việc hoàn thiện danh mục phân loại xanh và tiêu chí xác định dự án đủ điều kiện có ý nghĩa quan trọng. Khi các tiêu chí được chuẩn hóa, tổ chức tín dụng có cơ sở rõ ràng hơn để nhận diện dự án, đánh giá lợi ích môi trường, kiểm soát rủi ro và thiết kế chính sách tài trợ phù hợp.
Đối với hệ thống ngân hàng, cần đa dạng hóa hình thức tài trợ, phát triển các khoản vay trung và dài hạn, tín dụng hợp vốn và giải pháp kết hợp nguồn vốn quốc tế. Đồng thời, nâng cao năng lực thẩm định dự án xanh, đánh giá dòng tiền và quản trị rủi ro môi trường - xã hội sẽ giúp dòng vốn được phân bổ hiệu quả hơn.
Những giao dịch như khoản vay hợp vốn 105 triệu USD dành cho EVNNPC cho thấy thu xếp vốn xanh đang mở ra hướng huy động nguồn lực mới cho các dự án năng lượng tại Việt Nam. Khi ngân hàng chủ động kết nối nguồn vốn quốc tế, doanh nghiệp minh bạch phương án đầu tư và cơ chế chính sách tiếp tục được hoàn thiện, tín dụng xanh sẽ có thêm điều kiện trở thành động lực tài chính quan trọng cho quá trình chuyển dịch năng lượng.
Phượng Hòa