Tiêu dùng xanh đang thúc đẩy thay đổi trong lựa chọn sản phẩm và kỳ vọng của người mua đối với doanh nghiệp bán lẻ. Từ bao bì thân thiện môi trường, hàng hóa có nguồn gốc bền vững đến logistics giảm phát thải, nhiều doanh nghiệp đã hướng tới chuyển đổi xanh. Tuy nhiên, bài toán đặt ra là làm thế nào thu hẹp khoảng cách giữa cam kết môi trường, khả năng chi trả của người tiêu dùng và vận hành.
Áp lực tiêu dùng xanh thúc đẩy doanh nghiệp thay đổi
Trong những năm gần đây, yếu tố môi trường ngày càng được quan tâm trong hoạt động sản xuất, phân phối và tiêu dùng. Người mua không chỉ chú ý đến chất lượng, giá cả mà còn bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất, bao bì và khả năng tái chế của sản phẩm.
Sự thay đổi này đang tạo áp lực để các doanh nghiệp bán lẻ điều chỉnh chiến lược kinh doanh, từ lựa chọn danh mục hàng hóa đến thiết kế bao bì và tổ chức chuỗi cung ứng. Nếu trước đây yếu tố giá và độ tiện lợi thường giữ vai trò chủ đạo trong quyết định mua sắm, thì hiện nay những giá trị liên quan đến sức khỏe và môi trường cũng ngày càng được đưa vào cân nhắc.
Theo báo cáo triển vọng ngành tiêu dùng Việt Nam năm 2026 của Guotai Junan Securities Vietnam, hơn 33% người tiêu dùng Việt Nam được khảo sát sẵn sàng chi trả cao hơn cho sản phẩm thân thiện với môi trường. Đây là tín hiệu cho thấy nhu cầu đối với hàng hóa xanh đang hình thành rõ nét hơn, dù mức độ sẵn sàng chi trả vẫn phụ thuộc vào từng nhóm sản phẩm và khả năng tài chính của người mua.
Rau bọc lá chuối là một trong những hướng chuyển đổi xanh được doanh nghiệp bán lẻ quan tâm. (Ảnh minh hoạ/Internet)
Ở góc độ doanh nghiệp, bao bì là một trong những lĩnh vực thể hiện rõ nhất quá trình chuyển đổi. Việc giảm sử dụng nhựa dùng một lần, tăng tỷ lệ vật liệu tái chế, nghiên cứu bao bì có thể tái sử dụng hoặc dễ phân loại sau tiêu dùng đang trở thành những hướng đi được quan tâm.
Khảo sát của Vietnam Report được công bố tháng 10/2026 cho thấy, 81,2% doanh nghiệp ngành bao bì tham gia khảo sát đánh giá nhu cầu của người tiêu dùng đối với bao bì xanh là động lực tăng trưởng quan trọng. Đáng chú ý, 100% doanh nghiệp được khảo sát nhận định việc tăng sử dụng nguyên liệu tái chế là xu hướng ESG quan trọng trong 5 năm tới.
Về phía người mua, khảo sát này ghi nhận 33,9% người tiêu dùng luôn sẵn sàng trả thêm tiền cho bao bì thân thiện môi trường, trong khi 53,9% chấp nhận mức giá cao hơn nếu khoản chênh lệch hợp lý. Tuy nhiên, có tới 73,8% người được khảo sát ưu tiên thông tin sản phẩm rõ ràng, dễ đọc, cho thấy yếu tố môi trường cần được kết hợp với những giá trị thiết thực khác.
Những con số trên phản ánh sự quan tâm ngày càng lớn đối với bao bì xanh, đồng thời cho thấy người tiêu dùng không chỉ tìm kiếm một sản phẩm có hình thức thân thiện môi trường. Họ còn cần thông tin minh bạch, công năng sử dụng phù hợp và mức giá tương xứng với giá trị nhận được.
Đối với doanh nghiệp bán lẻ, điều này đòi hỏi quá trình chuyển đổi phải được thực hiện đồng bộ hơn. Việc thay túi nhựa bằng túi giấy hoặc sử dụng bao bì có hình thức bắt mắt chưa đủ để khẳng định một mô hình kinh doanh đã xanh hóa. Quan trọng hơn là phải xem xét nguồn nguyên liệu, khả năng tái chế, lượng chất thải phát sinh và tác động môi trường trong toàn bộ vòng đời sản phẩm.
Bên cạnh bao bì, doanh nghiệp cũng có thể thúc đẩy tiêu dùng xanh thông qua việc mở rộng danh mục sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, lựa chọn nhà cung cấp đáp ứng yêu cầu môi trường, giảm thất thoát thực phẩm và tối ưu quy trình bảo quản. Đây là những khâu có khả năng tác động trực tiếp đến hiệu quả sử dụng tài nguyên và chi phí vận hành.
Từ cam kết môi trường đến chuyển đổi thực chất trong chuỗi bán lẻ
Mặc dù xu hướng tiêu dùng xanh ngày càng rõ nét, quá trình chuyển đổi của doanh nghiệp bán lẻ vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Trước hết là bài toán chi phí. Các loại bao bì tái chế, vật liệu thay thế hoặc sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn môi trường có thể phát sinh chi phí cao hơn so với phương án truyền thống. Đối với doanh nghiệp có quy mô nhỏ, việc thay đổi đồng bộ hệ thống đóng gói, vận chuyển và bảo quản càng cần nguồn vốn đáng kể.
Ở phía người tiêu dùng, nhận thức về môi trường không phải lúc nào cũng chuyển hóa thành hành vi mua sắm thực tế. Người mua có thể quan tâm đến sản phẩm xanh nhưng vẫn ưu tiên hàng hóa có giá thấp hơn khi thu nhập và ngân sách chi tiêu bị giới hạn. Sự chênh lệch giá, thiếu thông tin kiểm chứng và khó khăn trong nhận diện sản phẩm thực sự thân thiện môi trường có thể làm giảm động lực lựa chọn.
Một nghiên cứu công bố năm 2026 trên Tạp chí Journal of Economics - Law and Banking về thương mại điện tử xanh tại Việt Nam cũng chỉ ra rằng giá trị xanh cảm nhận chưa tạo ra tác động có ý nghĩa thống kê rõ rệt đến ý định mua trong mô hình nghiên cứu, trong bối cảnh một số sản phẩm xanh có giá cao hơn khoảng 30-50% so với sản phẩm thông thường. Kết quả này gợi mở rằng ý thức môi trường cần đi cùng khả năng tiếp cận về giá và niềm tin vào thông tin sản phẩm mới có thể thúc đẩy quyết định mua sắm.
Người tiêu dùng hào hứng khi mua sắm tại siêu thị được tặng "Túi xanh đi chợ". (Ảnh minh hoạ/Internet)
Một thách thức khác là nguy cơ truyền thông quá mức về lợi ích môi trường. Khi tiêu dùng xanh trở thành xu hướng, doanh nghiệp có thể sử dụng những thông điệp như “thân thiện môi trường”, “xanh”, “bền vững” hoặc “có thể tái chế” để quảng bá sản phẩm. Tuy nhiên, nếu không có cơ sở chứng minh rõ ràng về đặc tính được công bố, những thông điệp này có thể khiến người tiêu dùng hiểu sai về tác động môi trường thực tế.
Vì vậy, doanh nghiệp cần thận trọng trong việc sử dụng các tuyên bố xanh, bảo đảm thông tin quảng cáo có căn cứ, phạm vi diễn đạt cụ thể và có thể kiểm chứng. Chẳng hạn, thay vì sử dụng thông điệp chung chung về một sản phẩm hoàn toàn thân thiện môi trường, doanh nghiệp nên công bố rõ tỷ lệ vật liệu tái chế, khả năng tái sử dụng hoặc đặc tính cụ thể đã được đánh giá, chứng nhận khi có căn cứ phù hợp.
Về chính sách, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) cũng đang tạo thêm động lực để doanh nghiệp quan tâm đến vòng đời bao bì và sản phẩm. Theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường và các văn bản hướng dẫn, nhà sản xuất, nhập khẩu thuộc đối tượng điều chỉnh có trách nhiệm thực hiện tái chế hoặc đóng góp tài chính hỗ trợ xử lý chất thải theo quy định. Đây là một trong những cơ chế thúc đẩy doanh nghiệp chuyển từ tư duy chỉ đưa hàng hóa ra thị trường sang chú trọng cả trách nhiệm sau tiêu dùng.
Đối với các nhà bán lẻ, chuyển đổi xanh không nên chỉ giới hạn ở hoạt động thay đổi bao bì tại điểm bán. Một chiến lược có hiệu quả cần bao gồm lựa chọn nhà cung cấp, tối ưu vận chuyển, quản lý năng lượng tại cửa hàng, giảm hàng hóa hư hỏng và tổ chức thu gom, phân loại chất thải. Việc phối hợp với nhà sản xuất và đơn vị tái chế cũng có thể góp phần hình thành chuỗi cung ứng có trách nhiệm hơn.
Đặc biệt, doanh nghiệp cần có hệ thống theo dõi các chỉ tiêu cụ thể như lượng bao bì sử dụng, tỷ lệ vật liệu tái chế, lượng chất thải được thu gom và hiệu quả tiết kiệm năng lượng. Những dữ liệu này vừa hỗ trợ đánh giá tiến độ chuyển đổi, vừa tạo cơ sở để công bố thông tin môi trường minh bạch hơn với khách hàng.
Có thể thấy, tiêu dùng xanh đang mở ra cơ hội phát triển cho ngành bán lẻ, nhưng cũng đặt ra yêu cầu thay đổi sâu hơn trong phương thức kinh doanh. Sự chuyển đổi thực chất không được quyết định bởi số lượng thông điệp quảng bá hay hình thức bao bì, mà phải thể hiện qua những cải thiện có thể đo lường trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Khi sản phẩm xanh có chất lượng phù hợp, giá cả dễ tiếp cận và thông tin đáng tin cậy, người tiêu dùng mới có thêm động lực biến sự quan tâm đến môi trường thành thói quen mua sắm thường xuyên.
Đinh Toàn