Hàng triệu hộ kinh doanh nhỏ lẻ trên cả nước đang đứng trước một cuộc chuyển mình quan trọng: từ bỏ cơ chế thuế khoán để chuyển sang tính thuế theo doanh thu thực tế. Không chỉ phải đầu tư máy móc, làm quen với phần mềm xuất hóa đơn, nhiều tiểu thương còn đối mặt với bài toán sống còn: có nên tăng giá để bù chi phí, hay chấp nhận “nín thở” giữ giá để níu chân khách quen?
Những nỗi lo "đầu mùa" chuyển đổi
Tại khu chợ Mơ (quận Hai Bà Trưng, Hà Nội), những câu chuyện rôm rả giữa các tiểu thương không xoay quanh giá cả hàng hóa như mọi năm, mà là chuyện… thuế.
Chủ một ki ốt bán chè và đồ ăn vặt, tay vừa múc hàng cho khách, vừa thở dài: “Trước đây mỗi năm tôi chỉ đóng 300.000 đồng tiền thuế môn bài, thuế khoán thì 600.000 đồng mỗi tháng là xong. Giờ bỏ khoán, tính thuế theo doanh thu, tôi thực sự không biết kê khai sao cho đúng. Hàng nhỏ thế này, chưa bao giờ xuất hoá đơn. Nếu kiểm tra tài khoản ngân hàng thì không rõ họ tính sao?”.
Nỗi băn khoăn này không phải là cá biệt. Tại chợ Ngã Tư Sở (quận Đống Đa), chị L.T.H – một tiểu thương bán quần áo cũng lo lắng: “Bình thường tôi ghi đơn giản vào quyển sổ tay, thu chi chủ yếu bằng tiền mặt. Giờ nghe nói phải có phần mềm, máy tính tiền, hóa đơn điện tử thì không biết xoay sở thế nào. Lãi mỗi tháng vài triệu, thuê thêm người làm kế toán thì chẳng còn lời”.
Từ ngày 1/6/2025, Nghị định 70/2025/NĐ-CP có hiệu lực, yêu cầu các hộ kinh doanh trong các lĩnh vực như ăn uống, bán lẻ, thời trang, vận tải… nếu có doanh thu trên 1 tỷ đồng/năm phải sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền, kết nối dữ liệu với cơ quan thuế.
Đồng thời, theo Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị, hình thức thuế khoán sẽ bị xóa bỏ chậm nhất vào năm 2026. Nghị quyết 198 của Quốc hội cũng nêu rõ: từ 1/1/2026, hộ cá nhân kinh doanh không còn được áp dụng phương pháp khoán thuế, mà phải nộp thuế theo doanh thu thực tế, áp dụng chế độ kế toán, lưu giữ chứng từ, hóa đơn.
Đây là một bước chuyển lớn chưa từng có, tác động trực tiếp tới hàng triệu hộ kinh doanh nhỏ lẻ trên cả nước, với mục tiêu xây dựng hệ thống thuế công bằng, minh bạch và hiện đại, tạo mặt bằng cạnh tranh lành mạnh giữa hộ cá thể và doanh nghiệp chính quy. Tuy nhiên, với nhiều tiểu thương, điều này chẳng khác nào… một cuộc “cách mạng” trong cách vận hành buôn bán.
Tại chợ Long Biên, đầu mối hoa quả lớn nhất Hà Nội, anh Nguyễn Văn T., một tiểu thương chuyên phân phối sỉ chuối và cam, chia sẻ: “Bán buôn nhiều nhưng vẫn tính tay. Khách sỉ thì chuyển khoản, có người trả sau cả tuần. Không có ai đòi hóa đơn bao giờ. Giờ kê khai theo doanh thu thì lấy đâu ra con số chuẩn? Hàng nông sản bấp bênh lắm”.
Tại khu chợ Mơ, những câu chuyện rôm rả giữa các tiểu thương không xoay quanh giá cả hàng hóa như mọi năm, mà là chuyện… thuế.
Tương tự, tại chợ Đồng Xuân (quận Hoàn Kiếm), bà Trần Thị L., chủ sạp túi xách lâu năm thẳng thắn: “Chúng tôi là buôn nhỏ nhưng nếu cộng cả năm có thể vượt ngưỡng 1 tỷ đồng doanh thu. Nhưng bán lẻ thì lời lãi chẳng nhiều, hàng tháng bán chậm thì vẫn bị tính thuế như tháng bán chạy. Vậy là thiệt”.
Tại chợ Nhà Xanh (quận Cầu Giấy), nơi tập trung đông khách sinh viên, chị M., chủ hàng bán đồ ăn nhanh thở dài: “Một ngày tôi bán trà chanh, xúc xích, bánh tráng trộn… cũng phải 150 đơn. Nếu áp dụng máy tính tiền, xuất hóa đơn điện tử, tính doanh thu… thì chắc chắn phải tăng giá. Nhưng tăng thì sinh viên đâu mua nổi”.
Không chỉ lo về thủ tục, các tiểu thương còn lo cả về sinh tồn trong môi trường cạnh tranh. Một tiểu thương chợ Nhà Xanh chia sẻ thêm: “Giờ nếu tính thuế theo doanh thu, tôi phải tăng giá. Cốc chè đang bán 25.000 đồng, chắc phải nâng lên 30.000 đồng. Nhưng tăng giá thì mất khách, mà không tăng thì chẳng đủ đóng thuế”.
Những phản ứng trên hoàn toàn trùng khớp với nhận định của ông Nguyễn Thái Bình, chuyên gia F&B, Giám đốc Học viện Concepts, cho rằng việc bỏ thuế khoán buộc các hộ kinh doanh phải minh bạch hóa dòng tiền, xuất hóa đơn, đầu tư phần mềm, thiết bị, nhân sự. Nếu không có chiến lược điều chỉnh giá khéo léo, rất dễ mất khách. Trong khi đó, mô hình vận hành truyền thống vốn thiếu tính quản trị sẽ khó lòng đáp ứng được những yêu cầu mới.
Trên thực tế, không ít tiểu thương vẫn đang lúng túng. Những ngày qua, giá cả các mặt hàng, đặc biệt là dịch vụ ăn uống, có dấu hiệu tăng nhẹ. Một số ngành hàng như đồ gia dụng, quần áo, phụ kiện thậm chí ghi nhận hiện tượng “án binh bất động” một số ki ốt đóng cửa tạm nghỉ, chưa biết nên duy trì hay rút lui.
Trên mạng xã hội, hình ảnh những sạp hàng đóng cửa, biển “cho thuê ki ốt” xuất hiện ngày càng nhiều. Theo giới phân tích, điều này là dễ hiểu. Sau thời kỳ COVID-19 vốn đã khó khăn, nay lại thêm sức ép từ chuyển đổi thuế và thương mại điện tử bùng nổ, nhiều tiểu thương rơi vào trạng thái bị động, không kịp thích nghi. Việc hỗ trợ kỹ thuật, tập huấn kê khai, và đồng hành cùng tiểu thương trong giai đoạn “chuyển mình” là yêu cầu cấp thiết nếu muốn chính sách đi vào thực tiễn một cách bền vững.
Tư duy nào cho chặng đường mới?
Dự thảo Luật Quản lý thuế đang được lấy ý kiến đã mở ra một cuộc chuyển mình lớn cho hộ kinh doanh cá thể. Tuy nhiên, theo Bộ Tài chính, quá trình chuyển đổi sang cơ chế quản lý thuế mới có thể đặt ra nhiều thách thức, đặc biệt với các mô hình siêu nhỏ như quán tạp hóa trong hẻm, quán cà phê vỉa hè hay người bán hàng online.
Đáng chú ý, nhóm hộ do phụ nữ, người dân tộc thiểu số hoặc người lớn tuổi làm chủ, vốn hạn chế về tiếp cận công nghệ sẽ dễ bị tổn thương hơn cả. Nếu không có giải pháp hỗ trợ hiệu quả, một số hộ kinh doanh nhỏ có thể buộc phải ngừng hoạt động vì không đáp ứng được yêu cầu mới.
Giai đoạn đầu triển khai (2025–2026) dự kiến sẽ gặp áp lực lớn về hạ tầng khi hàng triệu hộ kinh doanh cùng lúc thực hiện chuyển đổi. Theo tính toán, chi phí tuân thủ quy định mới từ thiết bị in hóa đơn đến phần mềm kết nối với cơ quan thuế có thể dao động từ vài triệu đến hàng chục triệu đồng mỗi năm, đòi hỏi sự vào cuộc của các chính sách hỗ trợ về tài chính, công nghệ.
Không ít tiểu thương đang rơi vào thế khó, buộc phải tăng giá, thậm chí tạm nghỉ bán. Nhưng trong thách thức cũng có cơ hội: đây là lúc để từng hộ kinh doanh nâng cấp mô hình, hướng tới minh bạch tài chính và phát triển bền vững hơn.
Chợ Nhà Xanh vốn rất đông nhưng gần đây lại rơi vào tình trạng vắng vẻ lạ thường.
Theo ông Nguyễn Thái Bình, yếu tố sống còn là tư duy chiến lược về giá: tăng bao nhiêu, tăng lúc nào và với ai. Ông khuyến nghị các hộ kinh doanh F&B nhỏ lẻ nên từ bỏ tư duy "trốn thuế", thay vào đó là tư duy "tối ưu thuế".
Việc tăng giá cần được tính toán kỹ, có thể theo từng giai đoạn, kết hợp khuyến mãi hoặc gia tăng giá trị dịch vụ để giữ chân khách hàng. Đồng thời, mô hình vận hành cũng cần được tinh gọn, tiết kiệm và linh hoạt hơn.
“Vận hành tinh gọn, kiểm soát chi phí và nâng cao trải nghiệm khách hàng đó là ba yếu tố then chốt giúp bạn vượt qua cả ‘bão thuế’ lẫn ‘bão giá’,” ông Bình nhấn mạnh.
Trong “bài toán sống còn” này, tư duy thích nghi chính là lời giải. TS. Nguyễn Văn Thuận (Trường Đại học Kinh tế – Tài chính TP.HCM) chỉ rõ: nhiều hộ kinh doanh hiện vẫn rất mơ hồ về các thủ tục như xuất hóa đơn, lưu trữ chứng từ.
Vì vậy, ngành thuế không chỉ cần tuyên truyền mà còn phải có chính sách hỗ trợ cụ thể từ hướng dẫn trực tiếp đến việc phối hợp với các công ty cung cấp phần mềm, máy tính tiền để hỗ trợ trả góp. Đồng thời, ông Thuận cũng kiến nghị cơ quan thuế không nên truy thu đối với hộ cá thể có doanh thu tăng sau ngày 1/6, nhằm tránh tạo thêm áp lực cho nhóm yếu thế.
Từ nay đến khi Luật có hiệu lực, chính là “giai đoạn nước rút” để cả hệ thống thuế và hộ kinh doanh chuẩn bị cho một cú chuyển mình. Dù thay đổi không dễ, nhưng nếu có lộ trình rõ ràng, cơ chế hỗ trợ hợp lý và sự đồng hành từ cả hai phía, thì đây không chỉ là cuộc chia tay với “thuế khoán” mà còn là cơ hội để hộ kinh doanh nhỏ lẻ Việt Nam trưởng thành, mạnh mẽ và bền vững hơn trong một môi trường kinh tế minh bạch, hiện đại và công bằng hơn.
Quang Anh