Truy xuất nguồn gốc hàng hóa: Vì sao người tiêu dùng vẫn khó kiểm chứng?

Mã QR và các nền tảng truy xuất nguồn gốc đang được triển khai nhằm tăng tính minh bạch của thị trường, giúp người tiêu dùng nhận diện hàng hóa và kiểm tra thông tin sản phẩm. Tuy nhiên, khi dữ liệu còn thiếu, các hệ thống chưa liên thông và thông tin hiển thị chưa đủ để xác thực hành trình hàng hóa, việc quét mã vẫn chưa đồng nghĩa với kiểm chứng được nguồn gốc thực sự.

Trong bối cảnh hàng giả, hàng kém chất lượng và gian lận xuất xứ tiếp tục đặt ra thách thức đối với thị trường, truy xuất nguồn gốc ngày càng trở thành công cụ quan trọng để bảo vệ người tiêu dùng và nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp.

Từ việc gắn mã nhận diện trên bao bì đến xây dựng hệ thống dữ liệu theo dõi vòng đời sản phẩm, yêu cầu minh bạch đang từng bước được cụ thể hóa bằng các quy định và giải pháp công nghệ. Dù vậy, khoảng cách giữa việc có mã QR và khả năng kiểm chứng nguồn gốc vẫn là vấn đề cần giải quyết, bởi hiệu quả truy xuất phụ thuộc trước hết vào chất lượng dữ liệu và trách nhiệm của các chủ thể trong chuỗi cung ứng.

Mã QR phổ biến nhưng dữ liệu chưa đủ để xác thực nguồn gốc

Trong hoạt động mua sắm, mã QR đang trở thành phương thức thuận tiện để người tiêu dùng tiếp cận thông tin sản phẩm. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người mua có thể mở trang giới thiệu thương hiệu, xem thông tin hàng hóa hoặc truy cập hệ thống dữ liệu do nhà sản xuất cung cấp. Tuy nhiên, khả năng truy cập thông tin không đồng nghĩa với khả năng xác minh tính xác thực của thông tin đó.

Thực tế, một mã QR có thể chỉ dẫn đến website giới thiệu doanh nghiệp, trang quảng cáo hoặc thông tin chung về sản phẩm. Trong những trường hợp khác, mã có thể không hoạt động, dữ liệu hiển thị sơ sài hoặc thiếu thông tin để xác định lô hàng cụ thể. Người tiêu dùng nhìn thấy mã trên bao bì nhưng không biết liệu thông tin đó có phản ánh đúng sản phẩm đang cầm trên tay hay không.

Một khảo sát được phản ánh trong thông tin chuyên ngành về truy xuất nguồn gốc cho thấy, tại một số hệ thống phân phối, mã QR trên sản phẩm thực phẩm và rau quả có trường hợp chỉ dẫn đến trang giới thiệu doanh nghiệp, thông tin chung chung hoặc thông báo lỗi kết nối. Có sản phẩm được gắn mã nhưng chưa thể hiện đầy đủ thông tin về các công đoạn trong chuỗi cung ứng. Điều này cho thấy việc phổ cập mã nhận diện chưa đồng nghĩa với việc dữ liệu truy xuất đã được triển khai đầy đủ.

Theo ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương, truy xuất nguồn gốc về bản chất là việc doanh nghiệp quản lý được toàn bộ chu trình tạo ra sản phẩm, từ nguyên liệu đầu vào, quá trình sản xuất đến khi hàng hóa đến tay người tiêu dùng. Mã QR hay các hình thức nhận diện khác chỉ là phương tiện thể hiện và cung cấp thông tin.

Quan điểm này chỉ ra một điểm nghẽn quan trọng của thị trường: nhiều doanh nghiệp có thể đã triển khai mã QR nhưng chưa xây dựng được hệ thống quản lý dữ liệu tương ứng. Nếu thông tin chỉ dừng ở tên sản phẩm, thương hiệu và đơn vị sản xuất, người mua khó xác định được hàng hóa đã đi qua những công đoạn nào, dữ liệu được cập nhật ra sao và có cơ sở nào để kiểm tra tính chính xác.

Trong khi đó, phương thức làm giả ngày càng tinh vi, kể cả việc làm giả tem chống hàng giả. Vì vậy, mã QR không thể tự thân trở thành bằng chứng bảo đảm hàng hóa chính hãng. Giá trị của công cụ này phụ thuộc vào hệ thống dữ liệu phía sau, cơ chế xác thực và khả năng đối chiếu thông tin với hồ sơ thực tế.

Để hiểu rõ hơn vấn đề, cần phân biệt giữa thông tin nhận diện sản phẩm và dữ liệu truy xuất nguồn gốc. Thông tin nhận diện thường gồm tên hàng hóa, thương hiệu, đơn vị sản xuất hoặc xuất xứ được công bố. Trong khi đó, truy xuất nguồn gốc theo nghĩa đầy đủ cần cho phép theo dõi những công đoạn quan trọng trong quá trình hình thành và lưu thông sản phẩm, từ nguyên liệu, sản xuất, chế biến đến vận chuyển, phân phối.

Chẳng hạn, với một sản phẩm thực phẩm, người tiêu dùng không chỉ cần biết hàng hóa do doanh nghiệp nào sản xuất mà còn cần tiếp cận những dữ liệu phù hợp về vùng nguyên liệu, cơ sở chế biến, lô sản xuất, thời điểm đóng gói và các khâu lưu thông có liên quan. Với nông sản, thông tin về vùng trồng, cơ sở đóng gói và lô hàng có thể giúp xác định rõ hơn hành trình sản phẩm. Những dữ liệu này đặc biệt quan trọng khi phát hiện hàng hóa có dấu hiệu vi phạm hoặc cần thu hồi theo lô.

Tuy nhiên, không phải sản phẩm nào cũng có cùng yêu cầu truy xuất. Phạm vi dữ liệu cần công khai phải phù hợp với đặc điểm hàng hóa và quy định áp dụng, đồng thời bảo đảm bí mật kinh doanh và thông tin hợp pháp của doanh nghiệp. Vấn đề cốt lõi là dữ liệu phải đủ để phục vụ mục đích xác minh, chứ không phải công khai mọi thông tin của chuỗi cung ứng.

Một nguyên nhân khác khiến người tiêu dùng khó kiểm chứng là dữ liệu trong chuỗi cung ứng thường được lưu giữ bởi nhiều chủ thể. Nhà sản xuất quản lý thông tin nguyên liệu và quy trình sản xuất; đơn vị vận chuyển nắm dữ liệu giao nhận; nhà phân phối và điểm bán theo dõi hàng nhập, xuất kho. Nếu mỗi bên sử dụng một phần mềm, một chuẩn dữ liệu hoặc cách định danh riêng, việc kết nối thông tin giữa các công đoạn sẽ gặp khó khăn.

Ông Phạm Văn Quân, Chủ tịch Công ty Cổ phần Công nghệ Checkee, cho rằng sản phẩm cần được định danh rõ ràng để doanh nghiệp có thể quản lý thông tin và theo dõi vòng đời, từ sản xuất, lưu thông đến khi hàng hóa đến tay người tiêu dùng. Đặc biệt, dữ liệu truy xuất phải được lưu trữ theo đúng quy chuẩn, tiêu chuẩn quốc gia, bảo đảm tính thống nhất và khả năng sử dụng, đối soát khi cần thiết.

Theo ông Quân, nếu dữ liệu không được chuẩn hóa ngay từ đầu, việc truy xuất sẽ khó phát huy hiệu quả. Điều này đồng nghĩa với việc một mã QR có thể tồn tại trên bao bì nhưng không giúp người tiêu dùng xác minh được hành trình sản phẩm nếu thông tin giữa các công đoạn không đầy đủ hoặc không thể đối chiếu.

Khi dữ liệu không liên thông, mã QR có thể chỉ phản ánh một phần hành trình hàng hóa. Người mua không dễ biết thông tin được cập nhật ở thời điểm nào, có sự xác nhận của các bên liên quan hay chỉ do một đơn vị tự khai báo. Ngay cả khi mã dẫn đến một trang dữ liệu đầy đủ về hình thức, khả năng xác thực vẫn bị hạn chế nếu thiếu cơ chế kiểm tra chéo và giám sát.

Bên cạnh đó, người tiêu dùng cũng chưa có thói quen kiểm tra dữ liệu một cách có hệ thống. Nhiều người vẫn coi mã QR là dấu hiệu bảo đảm hàng chính hãng hoặc hàng hóa đã được cơ quan chức năng xác nhận. Trong khi đó, mã QR chỉ là phương tiện lưu trữ hoặc dẫn truyền thông tin; bản thân mã không chứng minh được tính hợp pháp, chất lượng hay xuất xứ của sản phẩm nếu thiếu hệ thống xác thực đáng tin cậy phía sau.

Vì vậy, nếu chỉ tập trung mở rộng số lượng mã QR mà chưa kiểm soát chất lượng dữ liệu, truy xuất nguồn gốc có nguy cơ trở thành một hình thức nhận diện mang tính hình thức. Người mua có thêm công cụ để quét mã nhưng chưa chắc có thêm căn cứ để đưa ra quyết định chính xác.

Chuẩn hóa dữ liệu, tăng khả năng xác thực để bảo vệ người tiêu dùng

Khung pháp lý về truy xuất nguồn gốc đang từng bước được hoàn thiện theo hướng tăng cường minh bạch và quản lý dựa trên dữ liệu. Hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa của Bộ Công Thương chính thức vận hành từ ngày 23/12/2025, tạo thêm một kênh để doanh nghiệp khai báo thông tin và hỗ trợ người tiêu dùng tiếp cận dữ liệu sản phẩm.

Nghị định số 37/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 23/1/2026, quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức thi hành Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa. Cùng với các quy định chuyên ngành, khung pháp lý này góp phần cụ thể hóa yêu cầu quản lý chất lượng, định danh và truy xuất thông tin hàng hóa. Việc triển khai cần gắn với phạm vi sản phẩm, trách nhiệm của doanh nghiệp và lộ trình phù hợp, tránh tình trạng mỗi ngành hàng hoặc đơn vị áp dụng một cách hiểu khác nhau.

Theo ông Trần Hữu Linh, truy xuất nguồn gốc không còn đơn thuần là việc doanh nghiệp tự lựa chọn mức độ công khai thông tin. Đối với những sản phẩm thuộc diện bắt buộc, các bộ, ngành quản lý cần quy định cụ thể nội dung phải cung cấp, chẳng hạn tên sản phẩm, số lô, số mẻ, ngày sản xuất, hạn sử dụng và các thông tin liên quan.

Điều này cho thấy cần làm rõ hai vấn đề trong quá trình triển khai: doanh nghiệp phải quản lý những dữ liệu nào và người tiêu dùng được tiếp cận những thông tin gì. Khi yêu cầu được quy định cụ thể, doanh nghiệp có cơ sở tổ chức hệ thống dữ liệu, còn cơ quan quản lý có thể kiểm tra mức độ đầy đủ, chính xác và tuân thủ thay vì chỉ kiểm tra sự hiện diện của tem hoặc mã QR.

Về phía doanh nghiệp, việc xây dựng hệ thống truy xuất nên bắt đầu từ khâu định danh sản phẩm và chuẩn hóa dữ liệu. Mỗi sản phẩm hoặc lô hàng cần có mã định danh phù hợp, giúp phân biệt với những sản phẩm cùng loại và hỗ trợ đối chiếu thông tin giữa nhà sản xuất, đơn vị vận chuyển, nhà phân phối và điểm bán. Dữ liệu cần được ghi nhận theo một cấu trúc thống nhất, có thời điểm cập nhật và xác định rõ đơn vị chịu trách nhiệm.

Với các cơ sở sản xuất có nhiều công đoạn, hệ thống cần ghi nhận những thông tin cần thiết tại từng khâu, từ tiếp nhận nguyên liệu, chế biến, đóng gói đến xuất kho và phân phối. Đối với hàng hóa lưu thông qua nhiều đơn vị, dữ liệu giao nhận và số lô cần được kết nối để hạn chế tình trạng đứt đoạn trong quá trình truy xuất. Việc chuẩn hóa ngay từ đầu cũng giúp doanh nghiệp tránh phải chỉnh sửa hoặc xây dựng lại hệ thống khi yêu cầu quản lý thay đổi.

Tuy nhiên, chuẩn hóa dữ liệu mới chỉ là điều kiện cần. Một hệ thống truy xuất đáng tin cậy còn phải phân biệt rõ việc khai báo thông tin với việc xác thực thông tin. Dữ liệu do doanh nghiệp tự công bố cần được nhận diện đúng tính chất; các nội dung được bên thứ ba xác nhận hoặc cơ quan có thẩm quyền kiểm tra cần có căn cứ tương ứng.

Tùy nhóm hàng hóa, thông tin có thể được đối chiếu với hồ sơ sản xuất, chứng từ nhập khẩu, dữ liệu kiểm nghiệm, chứng nhận hoặc dữ liệu quản lý chuyên ngành. Cách tiếp cận này giúp người tiêu dùng hiểu được mức độ bảo đảm của từng loại thông tin, tránh nhầm lẫn giữa việc sản phẩm có dữ liệu truy xuất với việc sản phẩm đã được chứng nhận chất lượng.

Bên cạnh đó, các nền tảng truy xuất cần tăng khả năng kết nối và tạo thuận lợi cho người sử dụng. Người tiêu dùng không nên phải cài đặt nhiều ứng dụng hoặc đăng ký tài khoản phức tạp chỉ để kiểm tra thông tin cơ bản của một sản phẩm. Việc quét mã cần dẫn đến giao diện dễ hiểu, hiển thị rõ đơn vị chịu trách nhiệm, xuất xứ được khai báo, thông tin lô hàng và những dữ liệu phù hợp khác.

Hệ thống cũng cần có cơ chế cảnh báo khi mã không hợp lệ, thông tin không đầy đủ, dữ liệu đã bị thu hồi hoặc có dấu hiệu bất thường. Nếu một mã được sao chép và sử dụng trên nhiều sản phẩm không liên quan, khả năng phát hiện và xử lý tình huống này sẽ giúp hạn chế việc lợi dụng công nghệ để tạo cảm giác tin cậy giả tạo. Tuy nhiên, cảnh báo kỹ thuật cần được thiết kế thận trọng, tránh khiến người mua hiểu rằng mọi trường hợp không truy xuất được đều đồng nghĩa với hàng giả.

Một yêu cầu quan trọng khác là tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp và hậu kiểm trên thị trường. Doanh nghiệp phải bảo đảm thông tin khai báo trung thực, cập nhật dữ liệu theo yêu cầu và lưu giữ hồ sơ phục vụ đối chiếu. Cơ quan quản lý cần ưu tiên kiểm tra các nhóm hàng có rủi ro cao, những trường hợp thông tin bất thường hoặc có phản ánh từ người tiêu dùng, đồng thời xử lý nghiêm hành vi cố tình làm giả, sử dụng sai mã định danh hoặc cung cấp dữ liệu gây nhầm lẫn.

Ông Quân cho rằng doanh nghiệp cần nhìn nhận truy xuất nguồn gốc không chỉ là yêu cầu bắt buộc mà còn là công cụ bảo vệ thương hiệu, bảo vệ người tiêu dùng và đáp ứng nhu cầu của thị trường. Với các doanh nghiệp hướng tới xuất khẩu, khả năng cung cấp dữ liệu truy xuất bài bản ngày càng có ý nghĩa đối với việc đáp ứng yêu cầu của đối tác và thị trường quốc tế.

Dù vậy, việc triển khai cần có lộ trình. Theo ông Quân, nếu ngay lập tức yêu cầu tất cả ngành hàng thực hiện đầy đủ trong khi điều kiện giữa các doanh nghiệp còn khác biệt, quá trình chuyển đổi có thể gây xáo trộn. Do đó, cần ưu tiên các nhóm sản phẩm có mức độ rủi ro cao, đồng thời khuyến khích những nhóm khác từng bước tham gia theo lộ trình phù hợp.

Cách tiếp cận này cũng đặt ra yêu cầu hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và cơ sở sản xuất tại địa phương. Nếu quy trình khai báo quá phức tạp hoặc đòi hỏi đầu tư lớn ngay từ đầu, những cơ sở hạn chế nguồn lực sẽ gặp khó khăn trong việc tham gia hệ thống. Hướng dẫn theo từng nhóm hàng, cung cấp công cụ dễ sử dụng và hỗ trợ kết nối dữ liệu có thể giúp tăng mức độ tuân thủ mà không tạo thêm rào cản không cần thiết.

Cuối cùng, người tiêu dùng cần được hướng dẫn cách kiểm tra thông tin một cách đúng đắn. Khi quét mã QR, người mua nên xem tên và địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm, đối chiếu thông tin sản phẩm với bao bì, kiểm tra số lô và hạn sử dụng nếu có, đồng thời chú ý đến tính nhất quán của dữ liệu. Nếu mã chỉ dẫn đến trang quảng cáo hoặc không hiển thị thông tin cần thiết, người mua không nên mặc nhiên coi đó là bằng chứng xác thực nguồn gốc.

Việc nâng cao nhận thức cần đi cùng cơ chế tiếp nhận phản ánh thuận tiện. Người tiêu dùng nên có kênh thông báo khi phát hiện thông tin bất thường, còn cơ quan quản lý và doanh nghiệp cần có quy trình tiếp nhận, xác minh và phản hồi rõ ràng. Khi phản ánh của người mua trở thành một nguồn dữ liệu phục vụ giám sát, hệ thống truy xuất không chỉ cung cấp thông tin một chiều mà còn có thể góp phần phát hiện sớm rủi ro trên thị trường.

Truy xuất nguồn gốc chỉ phát huy giá trị khi người tiêu dùng có thể sử dụng dữ liệu để kiểm tra, đối chiếu và xác định trách nhiệm của các bên liên quan. Mã QR là điểm khởi đầu, không phải bằng chứng cuối cùng. Muốn thu hẹp khoảng cách giữa khả năng quét mã và năng lực kiểm chứng, cần kết hợp chuẩn hóa dữ liệu, xác thực thông tin, kết nối hệ thống, tăng cường hậu kiểm và nâng cao nhận thức cộng đồng. Khi những yếu tố này vận hành đồng bộ, truy xuất nguồn gốc mới thực sự trở thành công cụ bảo vệ người tiêu dùng và củng cố niềm tin đối với thị trường hàng hóa.

Đinh Toàn