Truy xuất nguồn gốc - từ mã QR đến “căn cước số” của hàng hóa trong nền kinh tế số

Khi người tiêu dùng ngày càng đặt niềm tin và quyền lựa chọn vào tính minh bạch thông tin, truy xuất nguồn gốc không còn là một giải pháp mang tính khuyến khích, mà đang trở thành yêu cầu bắt buộc đối với doanh nghiệp và cơ quan quản lý trong nền kinh tế số.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra sâu rộng, xuất xứ, chất lượng và độ tin cậy của sản phẩm đã vượt lên trên các tiêu chí truyền thống như giá cả hay mẫu mã. Từ những mã QR quen thuộc trên bao bì đến các hệ thống truy xuất tích hợp dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và blockchain, truy xuất nguồn gốc đang từng bước định hình lại cách thức quản lý, sản xuất và lưu thông hàng hóa, đồng thời tác động trực tiếp đến hành vi tiêu dùng.

Chỉ vài năm trước, phần lớn người tiêu dùng Việt Nam vẫn ưu tiên hàng hóa dựa trên thương hiệu quen thuộc và mức giá phù hợp. Tuy nhiên, sự gia tăng của hàng giả, hàng nhái và gian lận thương mại đã khiến “niềm tin” trở thành yếu tố then chốt. Việc quét mã QR để kiểm tra thông tin sản phẩm tại siêu thị, cửa hàng tiện lợi hay thậm chí chợ truyền thống đang dần trở thành thói quen phổ biến. Chỉ với một thiết bị di động, người tiêu dùng có thể tiếp cận thông tin về nơi sản xuất, đơn vị chịu trách nhiệm, quy trình chế biến, đóng gói, vận chuyển và phân phối của sản phẩm.

Sự thay đổi này tạo ra sức ép ngược trở lại đối với doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Trong thương mại hiện đại, truy xuất nguồn gốc không còn là công cụ quảng bá hay “điểm cộng hình ảnh”, mà là yêu cầu nền tảng để bảo đảm chất lượng, chống gian lận thương mại và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Chuỗi cung ứng buộc phải minh bạch hơn nếu muốn tồn tại và phát triển bền vững.

Theo đại diện cơ quan quản lý, truy xuất nguồn gốc không đơn thuần là một “mã trên bao bì”, mà là cơ chế phản ánh đầy đủ hành trình của sản phẩm theo nguyên tắc “một bước trước – một bước sau”. Hệ thống này cho phép theo dõi sản phẩm từ khâu nguyên liệu đầu vào, sản xuất, kho vận, logistics, phân phối đến điểm bán cuối cùng. Khi được vận hành đúng nghĩa, truy xuất nguồn gốc giúp cơ quan chức năng xác định chính xác sản lượng, lộ trình lưu thông, chủ thể tham gia từng công đoạn, qua đó hỗ trợ phát hiện rủi ro gian lận và hàng giả một cách chủ động hơn.

Tại Việt Nam, lĩnh vực này được thúc đẩy mạnh mẽ kể từ khi Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Triển khai, áp dụng và quản lý hệ thống truy xuất nguồn gốc”. Theo ông Bùi Bá Chính, Giám đốc Trung tâm Mã số, mã vạch quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), sau hơn 5 năm triển khai, truy xuất nguồn gốc đã có những chuyển biến rõ rệt tại các địa phương. Tất cả các tỉnh, thành phố sau sắp xếp đều đã xây dựng kế hoạch triển khai, tập trung vào các sản phẩm chủ lực và sản phẩm OCOP. Đến nay, hơn 25.000 doanh nghiệp đã tham gia các hệ thống truy xuất, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và hỗ trợ công tác kiểm tra, giám sát.

Không chỉ phục vụ quản lý nhà nước, truy xuất nguồn gốc ngày càng được doanh nghiệp nhìn nhận như một khoản đầu tư dài hạn cho thương hiệu. Việc minh bạch dữ liệu giúp nâng cao uy tín, tạo lợi thế cạnh tranh và thúc đẩy chuyển dịch từ xuất khẩu dựa trên sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng, dữ liệu và độ tin cậy.

Tuy nhiên, quá trình này vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho rằng, trong bối cảnh nhiều thị trường lớn đang triển khai hộ chiếu số sản phẩm và áp dụng yêu cầu truy xuất bắt buộc, Việt Nam cần nâng truy xuất nguồn gốc lên tầm một hệ thống quản lý quốc gia thống nhất. Đây không chỉ là công cụ quản lý trong nước, mà còn là “tấm vé thông hành” để hàng hóa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Thực tế hiện nay cho thấy vẫn tồn tại nhiều hệ thống truy xuất song song, thiếu đồng bộ về tiêu chuẩn và “ngôn ngữ dữ liệu”, gây khó khăn cho việc tích hợp và liên thông trên quy mô quốc gia. Sản xuất manh mún, chi phí triển khai và duy trì hệ thống cũng là rào cản lớn đối với doanh nghiệp nhỏ và hợp tác xã.

Theo các chuyên gia, để truy xuất nguồn gốc phát huy đúng vai trò, cần chuyển mạnh từ thí điểm sang chuẩn hóa, từ triển khai rời rạc sang kết nối liên thông giữa các bộ, ngành và địa phương; đồng thời hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường vai trò xác thực dữ liệu của cơ quan nhà nước và thúc đẩy hợp tác công – tư.

Trong nền kinh tế số, truy xuất nguồn gốc đang vượt ra khỏi vai trò một giải pháp kỹ thuật để trở thành nền tảng của quản lý hiện đại và thương mại minh bạch. Khi mỗi sản phẩm được gắn một “căn cước số” rõ ràng, đáng tin cậy, niềm tin người tiêu dùng được củng cố, năng lực quản trị doanh nghiệp được nâng cao và hiệu quả quản lý nhà nước được tăng cường, tạo nền tảng cho một nền kinh tế minh bạch, bền vững và hội nhập sâu rộng.

Thanh Phong