Trường hợp tài sản chung của hộ kinh doanh, hộ gia đình hoặc tổ hợp tác không đủ để thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính, cơ quan chức năng sẽ được quyền khấu trừ tiền, kê biên tài sản riêng của chủ hộ và các thành viên liên quan theo quy định pháp luật.
Mở rộng phạm vi cưỡng chế đối với hộ kinh doanh
Nội dung trên được quy định tại Nghị định số 296/2025/NĐ-CP về cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính, vừa được Chính phủ ban hành và sẽ có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, thay thế Nghị định 166/2013 sau hơn 12 năm áp dụng.
Nghị định 296 quy định chi tiết về nguyên tắc, trình tự, thủ tục áp dụng các biện pháp cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính; cưỡng chế thi hành quyết định tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm; quyết định áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả; cũng như trách nhiệm thi hành và bảo đảm thi hành quyết định cưỡng chế.
Một trong những điểm mới đáng chú ý là việc mở rộng và làm rõ phạm vi xử lý tài sản đối với các đơn vị kinh tế quy mô hộ, bao gồm hộ kinh doanh, hộ gia đình, tổ hợp tác và cộng đồng dân cư – những chủ thể trước đây chưa được quy định cụ thể trong trường hợp tài sản chung không đủ để thi hành án phạt.
Theo đó, đối với hộ kinh doanh hoặc hộ gia đình bị cưỡng chế, cơ quan chức năng sẽ ưu tiên khấu trừ tiền, kê biên tài sản chung phục vụ hoạt động kinh doanh hoặc tài sản chung của hộ. Trường hợp tài sản chung không đủ để thi hành quyết định, việc cưỡng chế sẽ tiếp tục được thực hiện đối với tài sản riêng của từng thành viên (trừ trường hợp pháp luật có quy định khác).
Khác với doanh nghiệp hoạt động theo mô hình trách nhiệm hữu hạn, hộ kinh doanh chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản của mình đối với các nghĩa vụ phát sinh từ hoạt động kinh doanh.
Theo Nghị định 296, nguyên tắc này được cụ thể hóa trong quá trình cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính. Nếu hộ kinh doanh vi phạm pháp luật (như trốn thuế, vi phạm phòng cháy chữa cháy, kinh doanh hàng giả, hàng cấm…) và bị xử phạt tiền nhưng không tự nguyện chấp hành, trách nhiệm nộp phạt không chỉ dừng lại ở tài sản của cửa hàng hay tài khoản kinh doanh.
Nghị định quy định rõ trình tự cưỡng chế tài sản đối với Hộ kinh doanh khi không đủ tiền nộp phạt như sau:
Bước 1: Trừ tiền từ tài khoản kinh doanh Cơ quan chức năng sẽ khấu trừ tiền từ tài khoản ngân hàng dùng chung cho hoạt động kinh doanh của hộ.
Bước 2: Trừ tiền từ tài khoản cá nhân Nếu tài khoản kinh doanh không đủ, tiền sẽ được khấu trừ từ tài khoản cá nhân của chủ hộ kinh doanh và các thành viên tham gia kinh doanh (có tên trong giấy đăng ký).
Bước 3: Trừ vào lương và thu nhập Nếu vẫn chưa đủ, cơ quan chức năng có quyền trừ vào tiền lương, tiền công và các khoản thu nhập hợp pháp khác của chủ hộ và các thành viên.
Bước 4: Kê biên tài sản riêng (Nhà, Đất, Xe…) Đây là biện pháp mạnh nhất. Nếu các nguồn tiền trên vẫn không đủ nộp phạt, cơ quan chức năng sẽ tiến hành kê biên tài sản riêng của chủ hộ và các thành viên (nhà cửa, đất đai, phương tiện đi lại…) để bán đấu giá bù vào tiền phạt.
Tuy nhiên, Nghị định cũng quy định rõ chỉ những cá nhân có tên trong Giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh hoặc trực tiếp tham gia hoạt động kinh doanh mới thuộc diện bị cưỡng chế. Các thành viên gia đình không liên quan, không đứng tên đăng ký kinh doanh sẽ không bị ảnh hưởng đến tài sản riêng.
Siết chặt quản lý dòng tiền, kể cả tài khoản đặc thù
Một điểm đổi mới quan trọng khác của Nghị định 296 là cho phép áp dụng đồng thời một hoặc nhiều biện pháp cưỡng chế, thay vì buộc phải thực hiện theo thứ tự cố định như trước đây.
Theo quy định cũ tại Nghị định 166/2013, cơ quan thực thi phải lần lượt áp dụng các biện pháp từ khấu trừ tiền, thu nhập, tài khoản, rồi mới đến kê biên tài sản. Quy trình này có thể tạo ra khoảng trống thời gian để người vi phạm tẩu tán tài sản. Từ năm 2026, nếu xét thấy việc áp dụng một biện pháp là không đủ hiệu quả, người có thẩm quyền được phép quyết định áp dụng nhiều biện pháp cùng lúc nhằm bảo đảm thi hành dứt điểm quyết định xử phạt.
Quyết định cưỡng chế phải được gửi đến cá nhân, tổ chức vi phạm trong vòng 2 ngày làm việc kể từ ngày ban hành.
Nghị định 296 cũng mở rộng phạm vi khấu trừ tiền gửi, không chỉ giới hạn tại các tổ chức tín dụng trong nước. Theo đó, tiền bị khấu trừ bao gồm tiền trong tài khoản hoặc tiền gửi tại ngân hàng, Kho bạc Nhà nước, chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam.
Bên cạnh đó, cá nhân, tổ chức bị cưỡng chế có trách nhiệm cung cấp thông tin tài khoản trong vòng 3 ngày làm việc kể từ khi có yêu cầu. Trường hợp không cung cấp hoặc cung cấp không đầy đủ, cơ quan chức năng có quyền yêu cầu trực tiếp các tổ chức tín dụng, Kho bạc Nhà nước cung cấp thông tin để phục vụ cưỡng chế. Quy định về thời hạn cụ thể này nhằm ngăn chặn tình trạng “ngâm” thông tin, rút hoặc chuyển tiền trước khi quyết định cưỡng chế được thực thi.
Đối với các cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang, tổ chức chính trị – xã hội bị áp dụng biện pháp cưỡng chế, Nghị định 296 nghiêm cấm tuyệt đối việc sử dụng ngân sách nhà nước để nộp phạt. Các đơn vị này phải tự bảo đảm nguồn tiền hợp pháp khác để thi hành quyết định cưỡng chế, qua đó nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu.
Đối với các quyết định cưỡng chế đã được ban hành hoặc đã thực hiện xong trước ngày 1/1/2026 nhưng còn khiếu nại, tố cáo, việc giải quyết vẫn tiếp tục áp dụng theo Nghị định 166/2013.
Trung Anh