Tín dụng tăng tốc, chi phí vốn hạ nhiệt tạo dư địa cho doanh nghiệp hàng hóa mở rộng sản xuất, dự trữ nguyên liệu trong những tháng cuối năm. Nhưng lợi ích không đồng đều, phụ thuộc sức cầu, biên lợi nhuận và vị trí trong chuỗi giá trị khiến nhiều doanh nghiệp khó tiếp cận vốn.
Tín dụng đang tiếp tục mở rộng trong bối cảnh nền kinh tế duy trì tốc độ tăng trưởng cao. Tính đến ngày 28/9/2026, tín dụng đối với nền kinh tế tăng 10,89% so với cuối năm 2025, trong khi huy động vốn của các tổ chức tín dụng tăng 9,78%. Khoảng cách giữa tốc độ tín dụng và huy động cho thấy nhu cầu vốn của doanh nghiệp và nền kinh tế vẫn ở mức đáng kể, đồng thời đặt ra yêu cầu cân đối nguồn vốn đối với hệ thống ngân hàng.
Ở phía cầu, GDP 9 tháng năm 2026 tăng 9,01%; khu vực công nghiệp và xây dựng tăng 11,21%, trong khi tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tăng 13,4%, riêng phần tăng về lượng sau khi loại trừ yếu tố giá đạt 7,8%. Đây là nền tảng quan trọng để các ngành sản xuất, phân phối và tiêu dùng tiếp tục mở rộng hoạt động.
Tuy nhiên, lãi suất huy động trong những tháng gần đây đã bớt căng hơn nhưng vẫn ở mức tương đối cao và phân hóa giữa các ngân hàng. Theo cập nhật đầu tháng 10, lãi suất tiền gửi 12 tháng phổ biến quanh 6-7,8%/năm, trong khi một số chương trình ưu đãi có thể đưa mức thực tế lên cao hơn. Điều đó đồng nghĩa chi phí vốn của ngân hàng chưa giảm mạnh, nên dư địa giảm lãi suất cho vay vẫn có giới hạn.
Ảnh: Minh họa
Thép hưởng lợi khi cầu tăng
Thép đang là một trong những nhóm có điều kiện thuận lợi hơn khi nhu cầu nội địa phục hồi. Theo Hiệp hội Thép Việt Nam, 6 tháng đầu năm 2026, sản lượng thép thô đạt 15,18 triệu tấn, tăng 26,9% so với cùng kỳ; tiêu thụ đạt 14,81 triệu tấn, tăng 25,5%. Hiệp hội cho rằng động lực chính đến từ đầu tư công, xây dựng hạ tầng và sự cải thiện của thị trường bất động sản.
Với doanh nghiệp thép, đặc thù sử dụng lượng vốn lưu động lớn khiến lãi suất có ảnh hưởng khá trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh. Khi nhu cầu tăng, việc tiếp cận vốn thuận lợi hơn có thể hỗ trợ nhập nguyên liệu, duy trì tồn kho hợp lý và mở rộng sản lượng. Nếu giá bán cải thiện đồng thời với sản lượng, tác động của chi phí tài chính giảm sẽ rõ hơn.
Tuy vậy, lợi nhuận còn phụ thuộc vào chênh lệch giữa giá đầu ra và giá nguyên liệu. Một doanh nghiệp có thị phần lớn, công suất tốt và khả năng kiểm soát chi phí sẽ có lợi thế hơn doanh nghiệp phải cạnh tranh bằng giá hoặc phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu biến động.
Trường hợp Hòa Phát cho thấy khá rõ cơ chế này. MBS trong báo cáo ngày 18/9 dự báo lợi nhuận ròng quý III/2026 của Hòa Phát đạt khoảng 5.600 tỷ đồng, tăng 40% so với cùng kỳ; đồng thời điều chỉnh tăng 26% dự báo lợi nhuận ròng năm 2026, trên cơ sở doanh thu và biên lợi nhuận được cải thiện khi giá thép cao hơn.
Như vậy, vốn thuận lợi là yếu tố hỗ trợ, nhưng động lực chính vẫn đến từ cầu thị trường, giá bán và hiệu quả vận hành. Nói cách khác, vốn rẻ có thể làm lợi thế sẵn có của doanh nghiệp được khuếch đại, thay vì tự tạo ra lợi nhuận.
Dầu khí và nông sản: lợi ích phân hóa mạnh hơn
Dầu khí cho thấy sự phân hóa rõ hơn theo từng khâu của chuỗi giá trị. Theo MBS, giá dầu cao thường mang lại tác động tích cực hơn cho hoạt động thượng nguồn khi giá bán dầu và condensate tăng, qua đó cải thiện hiệu quả các dự án khai thác và thúc đẩy nhu cầu dịch vụ kỹ thuật. Với khâu trung nguồn, tác động nhìn chung trung tính đến tích cực nhưng phụ thuộc nhiều vào cơ cấu hợp đồng. Trong khi đó, doanh nghiệp hạ nguồn có thể chịu tác động hai chiều vì giá dầu cao vừa có thể tạo lợi nhuận tồn kho, vừa làm tăng nhu cầu vốn lưu động và gây sức ép lên biên lợi nhuận nếu giá sản phẩm không tăng tương ứng.
Số liệu của Cục Thống kê cũng cho thấy áp lực chi phí năng lượng vẫn đáng kể. Trong 9 tháng năm 2026, chỉ số giá nhập khẩu nhóm nhiên liệu tăng 2,42%; giá xăng dầu nhập khẩu tăng 3,33%. Trong khi đó, giá nhiên liệu trong rổ CPI tăng 10,89%.
Điều này cho thấy doanh nghiệp dầu khí không thể chỉ nhìn vào chiều tăng của giá dầu. Khả năng chuyển giá, mức tồn kho, cấu trúc hợp đồng và nhu cầu vốn lưu động mới quyết định phần lợi ích thực tế giữ lại.
Với nông sản, câu chuyện còn thận trọng hơn. Khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản 9 tháng tăng 4,02%, thấp hơn đáng kể so với công nghiệp và xây dựng. Đáng chú ý, giá xuất khẩu một số mặt hàng chủ lực lại giảm: giá cà phê giảm 16,66%, gạo giảm 6,61% và rau quả giảm 7,23% so với cùng kỳ. Ở chiều ngược lại, giá xuất khẩu sắn và sản phẩm từ sắn tăng 17,96%.
Trong trường hợp này, vốn thuận lợi hơn có thể giúp doanh nghiệp tăng lượng thu mua, chủ động nguyên liệu hoặc đầu tư chế biến. Nhưng nếu giá bán quốc tế giảm, lợi ích từ chi phí vốn thấp có thể bị thu hẹp.
Do đó, nhóm đáng chú ý không nhất thiết là doanh nghiệp có doanh thu lớn nhất, mà là những đơn vị kiểm soát tốt cả đầu vào và đầu ra. Doanh nghiệp có vùng nguyên liệu ổn định, năng lực chế biến sâu, kho bãi và hợp đồng xuất khẩu tương đối chắc chắn sẽ có nhiều khả năng sử dụng vốn hiệu quả hơn. Đây cũng là lý do kết quả kinh doanh giữa các doanh nghiệp cùng ngành có thể khác biệt đáng kể ngay cả khi cùng chịu một mặt bằng lãi suất và giá hàng hóa.
Bức tranh này cũng được thể hiện ở ngành phân bón. Một số doanh nghiệp đã hưởng lợi khi giá phân bón duy trì ở mức cao, trong khi giá nguyên liệu và nhu cầu thị trường diễn biến thuận lợi hơn. Tuy nhiên, hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào giá đầu vào, sản lượng tiêu thụ và khả năng duy trì biên lợi nhuận.
Nhìn từ phía ngân hàng, xu hướng này cũng đặt ra một bài toán khác. Khi tín dụng tăng nhanh hơn huy động, ngân hàng phải vừa đáp ứng nhu cầu vốn của doanh nghiệp vừa bảo đảm cân đối thanh khoản. Nhiều chuyên gia và công ty chứng khoán đã lưu ý NIM toàn ngành vẫn chịu sức ép vì chi phí vốn chưa giảm tương ứng với tốc độ mở rộng tín dụng. KBSV nhận định NIM ngân hàng trong năm 2026 khó phục hồi mạnh, trong khi HSC cho rằng NIM nửa cuối năm khó mở rộng và có thể chịu áp lực giảm nhẹ.
Vì vậy, khả năng doanh nghiệp tiếp tục tiếp cận nguồn vốn với chi phí thấp sẽ phụ thuộc không chỉ vào chính sách tiền tệ mà còn vào sức khỏe của hệ thống ngân hàng và khả năng kiểm soát chi phí vốn.
Điểm đáng chú ý là Ngân hàng Nhà nước ngày 28/9/2026 cũng ban hành các văn bản hợp nhất về hỗ trợ lãi suất đối với khoản vay phục vụ sản xuất - kinh doanh và đầu tư mới phát triển sản xuất - kinh doanh. Đây là cơ sở chính sách quan trọng để dòng vốn tiếp tục hướng vào các hoạt động tạo ra năng lực sản xuất và tăng trưởng thực.
Nhìn chung, từ thép, dầu đến nông sản, vốn thuận lợi hơn đang mở thêm dư địa cho doanh nghiệp tăng quy mô hoạt động. Nhưng lợi nhuận chỉ thực sự cải thiện khi doanh nghiệp đồng thời có sức cầu, biên lợi nhuận và năng lực chuyển chi phí vào giá bán.
Ở giai đoạn tiếp theo, câu hỏi quan trọng có thể không còn là “ngành nào được hưởng lợi từ vốn rẻ?”, mà là “doanh nghiệp nào sử dụng vốn hiệu quả nhất khi chu kỳ hàng hóa hồi phục?” Khi đó, chất lượng dòng tiền, vòng quay vốn và khả năng kiểm soát rủi ro giá có thể trở thành những tiêu chí quan trọng hơn cả quy mô doanh thu.
Phượng Hòa