Giá gạo xuất khẩu của Việt Nam từ chỗ cạnh tranh trực tiếp, thậm chí nhiều thời điểm vượt qua Thái Lan để đứng đầu thế giới thì hiện tại đang lùi lại khá xa, thấp nhất trong nhóm các quốc gia xuất khẩu gạo lớn. Giá gạo xuất khẩu đang “chạm đáy” nhưng chuyên gia cho rằng, tình trạng này chỉ mang tính ngắn hạn
Giá gạo Việt rơi xuống mức thấp nhất thế giới
Theo cập nhật của Hiệp hội Lương thực Việt Nam, giá gạo Việt Nam đã nối dài chuỗi sụt giảm liên tục kể từ tháng 12/2024 đến nay. Ngày 12/2, giá xuất khẩu gạo 5% tấm của Việt Nam chỉ còn 397 USD/tấn, giá gạo cùng chủng loại của Thái Lan là 425 USD/tấn, gạo Ấn Độ là 413 USD/tấn và Pakistan ở mức 402 USD/tấn. Với chủng loại gạo 25% tấm, giá xuất khẩu của Việt Nam là 372 USD/tấn, bằng giá gạo Pakistan và thấp hơn gạo Thái Lan 34USD/tấn, thấp hơn gạo Ấn Độ 22 USD/tấn.
So với thời điểm giá gạo Việt Nam lập đỉnh vào giữa tháng 8/2023 (700 USD/tấn), giá gạo xuất khẩu của Việt Nam đã tụt dốc và xuống mức thấp nhất trong vòng 3 năm qua. Cụ thể, giá gạo 5% tấm xuất khẩu của Việt Nam đã giảm 303 USD/tấn, tương ứng giảm hơn 43%.
Không chỉ vậy, giá gạo xuất khẩu của Việt Nam từ chỗ cạnh tranh trực tiếp, thậm chí nhiều thời điểm vượt qua Thái Lan để đứng đầu thế giới thì hiện tại đang lùi lại khá xa, thấp nhất trong nhóm các quốc gia xuất khẩu gạo lớn.
Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự sụt giảm này là do Ấn Độ đã quay lại thị trường xuất khẩu gạo sau hai năm hạn chế. Việc này làm tăng nguồn cung gạo trên thị trường quốc tế, tạo áp lực cạnh tranh cho các nước xuất khẩu khác, bao gồm Việt Nam. Ngoài ra, tồn kho lúa gạo thế giới hiện đang ở mức cao, đặc biệt là tại Ấn Độ, nơi có lượng gạo dự trữ kỷ lục.
Ngoài ra, gạo Việt Nam giảm mạnh nhất do Philippines, thị trường tiêu thụ chính của gạo Việt Nam đang đẩy mạnh một loạt chính sách nhằm hạ giá gạo. Đáng kể nhất là việc nước này ban bố tình trạng khẩn cấp về an ninh lương thực vào ngày 4/2. Mục tiêu của chính sách này nhằm giảm giá gạo nội địa được cho là đang ở mức cao khoảng 45 - 58 peso/kg. Cơ quan Lương thực Quốc gia (NFA) tuyên bố trong tuần này sẽ bán gạo dự trữ 350.000 tấn cho các địa phương mức giá 33 peso/kg để các đơn vị này phân phối lại ra thị trường với giá 35 peso/kg (tương đương khoảng 15.300 đồng/kg).
Những chính sách mới này ảnh hưởng lớn đến việc nhập khẩu gạo của thương nhân Philippines. Mới nhất, họ trì hoãn hợp đồng nhập khẩu 350.000 tấn gạo để thương lượng lại giá. Là nước tiêu thụ gạo lớn nhất thế giới và là thị trường chủ lực của Việt Nam nên những diễn biến này khiến giá gạo Việt Nam tụt dốc không phanh. Thêm vào đó, hoạt động thương mại gạo của Philippine không còn theo cơ chế đấu thầu Chính phủ mà đã được tư nhân hoá. Khi giá gạo trong nước bị kiểm soát và giá gạo thế giới biến động liên tục, các thương nhân nhập khẩu Philippine sẽ hạn chế mua vào để tránh rủi ro mua cao bán thấp.
Chưa kể, thương nhân các nước khác thấy giá gạo liên tục giảm cũng tiếp tục chờ khiến cho tình trạng càng thêm xấu. Thời tiết thuận lợi dự báo sản lượng dồi dào, khiến nhiều nhà nhập khẩu chờ mua với giá thấp hơn. Điều này tạo thêm áp lực giảm giá lên gạo xuất khẩu của Việt Nam.
Theo dự báo của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), nguồn cung gạo toàn cầu niên vụ 2024-2025 sẽ đạt mức kỷ lục 527,6 triệu tấn, chủ yếu nhờ sản lượng tăng ở Ấn Độ và Trung Quốc. Tiêu thụ gạo toàn cầu cũng tăng lên 526,4 triệu tấn, nhưng sản lượng vượt nhu cầu giúp thị trường chuyển từ thâm hụt sang thặng dư sau ba năm thiếu hụt. Điều này có thể tiếp tục tạo áp lực giảm giá lên gạo xuất khẩu của Việt Nam trong thời gian tới.
Giá gạo liên tục giảm khiến những doanh nghiệp đã ký hợp đồng bán sớm từ cuối năm 2024 rơi vào thế “mắc kẹt” khi một số khách hàng yêu cầu đàm phán lại giá trị đơn hàng với giá thấp hơn hoặc dừng nhận hàng để ép giá. Tuy nhiên, doanh nghiệp đã thỏa thuận giá thu mua lúa với nông dân từ trước, nếu hạ giá thì không mua được hàng. Giao dịch lúa gạo ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long vì vậy rất trầm lắng.
Áp lực lên vựa lúa lớn nhất cả nước là vụ Đông-Xuân đang chuẩn bị thu hoạch ồ ạt với sản lượng cao nhất trong năm. Trong khi người dân địa phương có tập quán bán lúa tươi ngay tại ruộng vì không có điều kiện sấy khô và kho chứa. Còn doanh nghiệp không có đơn hàng xuất khẩu thì không có đủ tài chính thu mua số lượng lớn cho dự trữ.
Cơ hội nào cho lúa gạo Việt Nam
Từ cuối năm 2024, mặc dù xuất khẩu gạo lập hai kỷ lục mới cả về sản lượng và giá trị song Hiệp hội Lương thực Việt Nam đã lường trước những thách thức trong năm 2025. Theo đó, thị trường gạo sẽ đối mặt sự cạnh tranh khốc liệt hơn và giá xuất khẩu cũng khó duy trì ở mức cao.
Ông Nguyễn Ngọc Nam - Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam chỉ ra, bên cạnh một số thị trường có khả năng tăng nhập khẩu thì nhịp độ mua vào ở một số quốc gia khác sẽ chậm lại. Điển hình như Indonesia, sau khi liên tục mua vào trong năm 2024, trữ lượng gạo tồn kho của nước này đã lên cao nên dự kiến lượng mua vào năm 2025 sẽ ít hơn.
Giá gạo xuất khẩu đang “chạm đáy” nhưng chuyên gia cho rằng, tình trạng này chỉ mang tính ngắn hạn. “Sự ảm đảm của thị trường lúa gạo sẽ không kéo dài quá lâu bởi thực tế nhu cầu tiêu dùng gạo vẫn lớn. Philippine dù cố gắng hạ giá giạo nội địa nhưng phần lớn sản lượng gạo tiêu thụ đều được nhập khẩu và gạo Việt Nam được người dân nước này ưa chuộng nhiều năm qua.
Bên cạnh đó, thị trường Trung Quốc và châu Phi cũng đã bắt đầu nghe ngóng để đàm phán đơn hàng mới. Các bạn hàng khác đều biết rõ vụ lúa Đông – Xuân của Việt Nam là vụ có sản lượng nhiều nhất và chất lượng cao nhất trong năm, do đó khi thu hoạch rộ họ sẽ tích cực mua vào”, bà Phan Mai Hương nhận định.
Về phía doanh nghiệp, ông Phan Văn Có - Giám đốc Marketing Công ty TNHH Vrice cũng lạc quan khi cho rằng mặc dù hoạt động thương mại gạo đang trầm lắng nhưng điều này không đồng nghĩa nhu cầu tiêu dùng gạo giảm đi. Thực tế Philipine và Malaysia vẫn có nhu cầu lớn về gạo ở phân khúc chất lượng tầm trung có giá vừa phải. Thêm vào đó, Trung Đông và châu Phi cũng là những thị trường ngày càng ưa chuộng gạo Việt. Dự báo, sang tháng 3 và tháng 4 khi vụ Đông - Xuân gần kết thúc các nhà nhập khẩu sẽ phải đưa ra quyết định mua hàng và giá gạo sẽ tăng dần.
Vấn đề hiện nay là giá gạo đang thấp, đơn hàng xuất khẩu ít nhưng lượng lúa gạo thu hoạch tăng dần và nông dân có nhu cầu bán ngay. Do đó, doanh nghiệp mong muốn các ngân hàng tạo điều kiện hỗ trợ nguồn vốn lưu động cho việc thu mua, tạm trữ vừa giảm tình trạng ùn ứ lúa cho nông dân vừa giúp doanh nghiệp chuẩn bị nguồn hàng xuất khẩu những tháng sau.
Về lâu dài, các chuyên gia đều khuyến khích doanh nghiệp nên chủ động mở rộng thị trường xuất khẩu, đa dạng hoá khách hàng để giảm phụ thuộc quá nhiều vào một vài khách hàng lớn. Song song đó, khai thác hiệu quả các kênh phân phối, thị trường ngách có nhu cầu phân khúc gạo cao cấp; không cần xuất khẩu quá nhiều nhưng mang lại hiệu quả kinh tế và góp phần củng cố thương hiệu gạo Việt Nam trên thị trường.
Trung Anh (t/h)