Vụ việc hơn 100 người nghi bị ngộ độc thực phẩm sau khi ăn bánh mỳ tại tiệm Ngọc Hà (phường Phú Mỹ, TPHCM) vừa qua không chỉ là một sự cố y tế công cộng đơn thuần, sự việc đã gióng lên hồi chuông cảnh báo tới toàn xã hội, nó đang phơi bầy một lỗ hỏng lớn trong quản lý. Đặc biệt đối với những trường hợp hộ kinh doanh nhỏ lẻ.
Những con số biết nói và sự thật khiến nhiều người giật mình
Tính đến trưa ngày 23/12, con số nạn nhân đã lên tới 102 người, trong đó 61 trường hợp phải nhập viện điều trị tại 6 cơ sở y tế khác nhau. Các triệu chứng điển hình như đau bụng, tiêu chảy, sốt nhẹ cho thấy một tác nhân nhiễm khuẩn hoặc độc tố tiềm ẩn trong những ổ bánh mỳ vốn là món ăn đường phố quen thuộc hàng ngày.
Tuy nhiên, điều gây sốc hơn cả không phải là số lượng người nhập viện, mà là kết quả kiểm tra của đoàn liên ngành đã phát hiện Tiệm bánh mỳ Ngọc Hà hoạt động trong tình trạng "5 không": không giấy chứng nhận đủ điều kiện ATTP; không giấy xác nhận tập huấn kiến thức ATTP; Không giấy khám sức khỏe định kỳ cho chủ và nhân viên; không hợp đồng mua bán, chứng minh nguồn gốc nguyên liệu (rau thơm, dưa leo, thịt chả...); không quy trình kiểm soát chất lượng đối với các thực phẩm tự chế biến (sốt trứng, pate).
Những gì đã xảy ra tại tiệm Ngọc Hà là một "lát cắt", phản ánh những kẽ hở trong hệ thống quản lý an toàn thực phẩm hiện nay. Để tồn tại các cơ sở kinh doanh "chui" ngay giữa khu dân cư là trách nhiệm không chỉ của cơ quan chuyên môn mà còn có phần trách nhiệm của chính quyền sở tại.
Một tiệm bánh mỳ có tới 2 địa điểm kinh doanh và 1 nhà kho, hoạt động rầm rộ phục vụ hàng trăm khách mỗi ngày nhưng lại hoàn toàn không có giấy phép đủ điều kiện ATTP. Câu hỏi đặt ra là: Tại sao một cơ sở quy mô như vậy lại có thể "vượt rào" quản lý trong một thời gian dài mà không bị phát hiện hoặc đình chỉ sớm hơn? Điều này cho thấy công tác rà soát, thống kê các hộ kinh doanh cá thể tại địa phương vẫn còn lỏng lẻo.
Nạn nhân ngộ độc bánh mỳ đang được bác sĩ thăm khám (ảnh internet)
Cơ sở này không có hợp đồng mua bán nguyên liệu đồng nghĩa với việc toàn bộ đầu vào (chả, thịt nguội, rau dưa...) là trôi nổi, không thể truy xuất nguồn gốc. Khi xảy ra sự cố, việc tìm ra "F0" của vi khuẩn gây bệnh trở nên cực kỳ khó khăn. Lỗ hổng này biến các tiệm bánh mỳ thành "trạm trung chuyển" của thực phẩm bẩn từ các cơ sở sản xuất lậu đến tay người tiêu dùng.
Tại thời điểm kiểm tra, đoàn liên ngành ghi nhận có 3 hộp sốt trứng do cơ sở tự làm. Trong các vụ ngộ độc bánh mỳ trước đây, sốt trứng tươi (làm từ trứng sống) thường là thủ phạm hàng đầu do nhiễm khuẩn Salmonella. Việc thiếu kiến thức chuyên môn và điều kiện bảo quản thực phẩm tự chế biến chính là "quả bom nổ chậm" về an toàn y tế. Để ngăn chặn những vụ việc tương tự không còn xảy ra, thiết nghĩ các cơ quan liên quan cần thực hiện ngay nhiều biện pháp.
Những việc cần làm ngay!
Để không còn những vụ việc giống như "Ngọc Hà" hay những sự cố ngộ độc tập thể quy mô lớn ở nhiều địa phương khác, chính quyền cần vào cuộc nghiêm túc, tìm gốc dễ của vấn đề từ đó có các phương pháp quản lý và giám sát thực phẩm đường phố.
Đối với chính quyền địa phương cần xây dựng cơ sở dữ liệu số về tất cả các hộ kinh doanh thực phẩm, bao gồm cả xe đẩy và tiệm nhỏ. Sau khi đã có dữ liệu cần áp dụng mã QR dán tại cửa hàng. Người dân có thể quét mã để kiểm tra xem tiệm này đã được cấp chứng nhận ATTP hay chưa. Những tiệm chưa có mã hoặc mã đỏ (vi phạm) sẽ bị cộng đồng tẩy chay, tạo áp lực buộc chủ tiệm phải tuân thủ pháp luật.
Quản lý ATTP không thể chỉ chặn ở "ngọn" là tiệm bánh mỳ mà phải chặn ở "gốc" là các lò mổ, xưởng sản xuất chả, pate. Do đó các cơ quan chức năng cần siết chặt quản lý tại các cơ sở cung cấp nguyên liệu đầu vào.
Các nhà quản lý phải có chế tài để bắt buộc mọi cơ sở kinh doanh thực phẩm phải thực hiện chế độ hóa đơn, chứng từ hoặc sổ nhật ký mua hàng. Việc kinh doanh thực phẩm không rõ nguồn gốc cần được khép vào khung xử phạt hành chính mức cao nhất, thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng, để tăng tính răn đe.
ảnh minh họa
Ngoài các giải pháp nêu ở trên, các cơ quan liên quan cần thiết lập ngay cơ chế kiểm tra đột xuất và "hậu kiểm". Đặc biệt, cần quy trách nhiệm cụ thể cho lãnh đạo phường, xã và tổ quản lý thị trường nếu để xảy ra tình trạng cơ sở kinh doanh quy mô lớn hoạt động không phép trên địa bàn trong thời gian dài.
Chính quyền cũng nên tổ chức các lớp hướng dẫn thực hành trực tiếp tại cơ sở, tập trung vào kỹ thuật bảo quản thực phẩm nhanh thiu thối (pate, sốt, rau sống). Chủ cơ sở phải ký cam kết chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính mạng, sức khỏe của khách hàng.
Quan trọng hơn cả, chủ hộ kinh doanh cần phải đặt đạo đức buôn bán lên hàng đầu, luôn coi sự an toàn của khách hàng chính là an toàn của bạn thân. Luôn tuân thủ các qui định về ANVSTP …
Sau vụ việc lần này, các cơ quan liên quan phải coi đây là bài học đắt giá. Sự an toàn của người dân không thể chỉ dựa vào sự "tự giác" của người bán hay sự "may mắn" của người mua. Nó phải được bảo đảm bằng một hệ thống quản lý chặt chẽ, nơi mà những lỗ hổng về giấy phép và nguồn gốc thực phẩm không còn chỗ trống để tồn tại.
Cơ quan chức năng cần quyết liệt hơn, người kinh doanh cần có tâm hơn, và người tiêu dùng cần khắt khe hơn. Chỉ khi sự phối hợp này đạt hiệu quả, chúng ta mới có thể yên tâm với những bữa ăn hằng ngày.
Quốc Toản