Xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch: Gỡ nút thắt thể chế, mở dư địa cho doanh nghiệp

Chiều 18/12, tại Hà Nội, Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp với các cơ quan liên quan tổ chức Diễn đàn “Xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch: Thách thức và cơ hội cho doanh nghiệp”. Diễn đàn diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đứng trước yêu cầu cấp bách về bảo đảm an ninh năng lượng, đáp ứng mục tiêu tăng trưởng cao và chuyển dịch năng lượng bền vững.

Xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh lành mạnh

Kinh tế Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng hai con số từ năm 2026. Theo các dự báo, để đáp ứng yêu cầu này, nhu cầu năng lượng của nền kinh tế sẽ phải tăng gấp khoảng 1,5 lần, với mức tăng bình quân hằng năm từ 12–16%.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã đặt ra yêu cầu xây dựng thị trường năng lượng theo hướng cạnh tranh, minh bạch, bền vững, đa dạng hóa hình thức sở hữu và phương thức kinh doanh. Việc Quốc hội thông qua Nghị quyết về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026–2030 tại Kỳ họp thứ 10 được xem là bước đi quan trọng nhằm thể chế hóa chủ trương này.

Diễn đàn do VCCI chỉ đạo, Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức nhằm tạo không gian đối thoại giữa cơ quan quản lý, chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp, từ đó nhận diện rõ hơn các thách thức và cơ hội trong quá trình xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh tại Việt Nam. 

Phát biểu khai mạc Diễn đàn, ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), nhấn mạnh, trong những năm qua, ngành năng lượng Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, cơ bản đáp ứng các mục tiêu trong Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia tầm nhìn đến năm 2050. Tuy nhiên, để phát triển bền vững và khắc phục những bất cập hiện nay, ngành năng lượng cần tuân thủ nghiêm ngặt các chuẩn mực của cơ chế thị trường.

Theo đó, việc tái cơ cấu ngành năng lượng là yêu cầu tất yếu nhằm từng bước hình thành thị trường năng lượng cạnh tranh lành mạnh, minh bạch, đồng thời bảo đảm ổn định chính trị – xã hội. Trong quá trình này, cần phát huy vai trò chủ lực của doanh nghiệp nhà nước trong các lĩnh vực then chốt, đồng thời tách bạch rõ ràng nhiệm vụ sản xuất – kinh doanh với nhiệm vụ chính trị, công ích. Song song với đó là việc hoàn thiện cơ chế, chính sách để khu vực kinh tế tư nhân tham gia mạnh mẽ hơn vào đầu tư, vận hành và cung ứng dịch vụ năng lượng.

Để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch, các đại biểu tại diễn đàn cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp. Trước hết, cần triển khai quyết liệt và hiệu quả các Nghị quyết của Đảng và Quốc hội liên quan đến phát triển năng lượng, đặc biệt là Nghị quyết về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026–2030 vừa được thông qua. Đây là cơ sở chính trị – pháp lý quan trọng để xây dựng một khung khổ thể chế thống nhất, minh bạch và có tính ràng buộc cao. Cùng với đó là rà soát, đồng bộ hóa các luật liên quan nhằm loại bỏ xung đột, chồng chéo, giảm thiểu rủi ro pháp lý cho nhà đầu tư.

Hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả giám sát để minh bạch thị trường

Phát biểu tại diễn đàn, ông Nguyễn Quang Huân, Đại biểu Quốc hội khóa XV, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Halcom Việt Nam chỉ ra sự những bất cập đang ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của thị trường năng lượng như: cơ chế giá chưa phản ánh đủ chi phí và rủi ro, gây khó khăn cho nhà đầu tư và làm giảm động lực đổi mới công nghệ; Cơ chế điều chỉnh giá điện còn chậm, thiếu tính dự báo, không đáp ứng yêu cầu thị trường mở và hội nhập.

Cơ quan điều tiết năng lượng chưa có đủ tính độc lập, trong khi dữ liệu thị trường như giá giao dịch, phụ tải, phương thức vận hành hệ thống… chưa được công bố minh bạch, ảnh hưởng tới năng lực dự báo và niềm tin của doanh nghiệp.

Công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo vẫn chưa được áp dụng mạnh mẽ trong giám sát giao dịch, ngăn ngừa rủi ro và phát hiện bất thường, khiến hoạt động giám sát chủ yếu mang tính thủ công và phản ứng chậm.

Ông Huân cho biết, những yếu tố nêu trên cho thấy thị trường năng lượng Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới nhưng bộ công cụ quản lý, pháp lý và giám sát vẫn chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn. Nếu không cải cách kịp thời sẽ gặp khó khăn trong việc thu hút nguồn lực xã hội, đặc biệt là đầu tư tư nhân và đầu tư nước ngoài vào hạ tầng năng lượng, trong khi nhu cầu phát triển kinh tế – xã hội ngày càng lớn. 

Để khắc phục những hạn chế nêu trên, ông Huân cho rằng, cần triển khai đồng bộ và quyết liệt các nghị quyết của Đảng liên quan đến phát triển năng lượng, đặc biệt là các nội dung về xây dựng thị trường điện cạnh tranh.

Theo đó, việc thể chế hóa đầy đủ các nghị quyết là điều kiện tiên quyết để tạo ra cơ sở pháp lý thống nhất, minh bạch và có tính ràng buộc cao. Vừa qua Kỳ họp thứ 10, Quốc hội Khóa XV đã thông qua Nghị quyết về các cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026-2030 nhằm thể chế hóa Nghị quyết 70/TW của Bộ Chính trị là bước đi quan trọng đầu tiên thể hiện theo hướng này.

Vì vậy, ông Huân nhấn mạnh, việc sửa đổi toàn diện Luật Điện lực cần được ưu tiên hàng đầu. Luật Điện lực sửa đổi phải đặt mục tiêu xác lập cơ chế thị trường bán buôn, bán lẻ cạnh tranh đúng nghĩa, khuyến khích nhiều thành phần kinh tế tham gia vào cả ba khâu: phát điện, truyền tải và phân phối, nhưng với yêu cầu tách bạch rõ ràng.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy thị trường điện chỉ vận hành minh bạch và hiệu quả khi các khâu này được tách bạch, giá điện phản ánh đúng quan hệ cung cầu và cơ quan điều tiết hoạt động độc lập.

Nền tảng cho phát triển bền vững ngành năng lượng

Phát biểu tại phiên thảo luận, ông Hồ Đình Thám - Cố vấn thường trú về thị trường điện, Cục Điện lực, Bộ Công Thương cho biết thị trường điện là một phần quan trọng trong thị trường năng lượng Việt Nam nói chung. Nghị quyết số 70-NQ/TW đã chỉ rõ yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện thị trường điện. Thực tế triển khai cho thấy vẫn còn nhiều hạn chế, cả về chất lượng cạnh tranh lẫn khả năng truyền dẫn lợi ích từ khâu sản xuất đến người tiêu dùng cuối cùng. "Để đáp ứng yêu cầu của nghị quyết, thị trường điện cần được nâng cấp về chất, qua đó phát huy vai trò dẫn dắt toàn bộ chuỗi cung ứng điện, từ phát điện, truyền tải, phân phối đến sử dụng điện", ông Thám cho biết.

Để đạt được mục tiêu này, ông Hồ Đình Thám đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, là hoàn thiện cấu trúc thị trường điện. Hiện nay, cấu trúc thị trường vẫn chưa đạt được kỳ vọng về sự đa dạng các chủ thể tham gia, đặc biệt ở các khâu bán buôn và bán lẻ điện. Theo ông, để mở rộng thị trường, cần thiết kế lại cấu trúc theo hướng có nhiều đơn vị phát điện, nhiều bên mua buôn và bán lẻ hơn. Về mặt kỹ thuật và thể chế, cần cho phép các tổng công ty điện lực tham gia trực tiếp vào hoạt động mua bán điện trên thị trường, đồng thời chuyển giao rõ ràng trách nhiệm tham gia thị trường bán buôn cho các tổng công ty này, từ đó tạo ra cạnh tranh thực chất giữa các đơn vị phân phối.

Thứ hai, là hoàn thiện cơ chế giữa bên bán và bên mua điện nhằm quản lý rủi ro. Theo ông Thám, hợp đồng mua bán điện là công cụ phổ biến tại nhiều thị trường điện trên thế giới. Tuy nhiên, tại Việt Nam, các hợp đồng hiện nay chủ yếu được ký kết giữa Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và các nhà máy phát điện, chưa tạo ra nhiều lựa chọn cho các chủ thể khác trong thị trường.

Để thị trường bán buôn điện phát triển đúng nghĩa, cần đa dạng hóa các loại hình hợp đồng và phương thức giao dịch, cho phép các bên mua và bán điện có thể chủ động tìm đến nhau, đàm phán và ký kết hợp đồng phù hợp. Điều này không chỉ gia tăng mức độ cạnh tranh mà còn giúp các bên tham gia thị trường nâng cao khả năng quản lý rủi ro trong quá trình mua bán điện. Mặc dù một số loại hợp đồng đã được quy định trong các văn bản pháp lý, nhưng trên thực tế vẫn chưa được triển khai rộng rãi, đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý trong thời gian tới.

Thứ ba, là hoàn thiện cơ chế hình thành giá điện thị trường. Theo ông Hồ Đình Thám, giá điện được ví như “nhiệt kế” phản ánh trạng thái cung - cầu của hệ thống điện. Tuy nhiên, trong thực tế, giá điện hiện nay chưa phản ánh đầy đủ và chính xác quan hệ cung cầu, do cơ chế định giá chưa hoàn thiện.

Ông cho rằng cần thiết lập cơ chế giá điện bám sát tín hiệu thị trường, phản ánh đúng chi phí và mức độ khan hiếm của nguồn điện. Khi giá điện được hình thành đúng theo cung - cầu, mức giá sẽ đủ hấp dẫn để thu hút nhà đầu tư, khuyến khích phát triển các nguồn điện mới, đặc biệt là các nguồn điện linh hoạt và năng lượng sạch. Đồng thời, cơ chế giá phù hợp cũng tạo điều kiện để các doanh nghiệp áp dụng hiệu quả các công cụ quản lý rủi ro, qua đó nâng cao tính cạnh tranh và hiệu quả chung của thị trường điện.

"Nếu đồng bộ triển khai được ba nhóm giải pháp nêu trên, thị trường điện Việt Nam sẽ có điều kiện phát triển đầy đủ và lành mạnh hơn, qua đó bảo đảm đủ năng lượng cho phát triển kinh tế - xã hội, tăng cường an ninh năng lượng quốc gia và góp phần giảm phát thải cho ngành năng lượng trong dài hạn", ông Thám nhấn mạnh.

Doanh nghiệp kỳ vọng môi trường đầu tư minh bạch, dự báo được

TS Nguyễn Quốc Thập - Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam cho rằng, việc chậm triển khai thị trường năng lượng cạnh tranh, nguy cơ sẽ không đảm bảo được mục tiêu tăng trưởng như mong muốn. Bởi mục tiêu tăng trưởng của quốc gia hiện nay là rất rõ ràng, tuy nhiên, khi không xây dựng được thị trường năng lượng cạnh tranh, chúng ta sẽ không thu hút được nhà đầu tư, mà không thu hút được nhà đầu tư sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng.

Theo ông Thập, thị trường năng lượng cạnh tranh đã được đặt vấn đề từ năm 2006, đến nay sau 19 năm mới bắt đầu thực hiện, tuy nhiên, những gì đã làm được vẫn rất xa theo mục tiêu đã đề ra, mặc dù, trước đó, các phương thức thực hiện đã được đưa ra khá chi tiết. Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay, đó là nhận thức và tư duy.

Ông Thập cũng cho rằng, lao động giá rẻ, năng lượng rẻ từng là điểm thu hút đầu tư nhưng giai đoạn hiện nay đòi hỏi hoàn toàn khác, lao động cần chất lượng cao, năng lượng xanh, năng lượng sạch… khi triển khai các dự án điện, các bên thường quan tâm đến giá bao nhiêu, mà không quan tâm đến việc nhà đầu tư có triển khai thực hiện được hay không.

Vì vậy, để tháo gỡ, theo ông Thập, cần hoàn thiện thể chế theo hướng ổn định, dự báo được và nhất quán, cũng như có tính bao trùm. Chính sách phải đi trước thực tiễn; tránh tình trạng chồng chéo và thay đổi liên tục. Thiết lập cơ chế giá năng lượng dựa trên chi phí thực, hài hòa lợi ích theo diễn biến của thị trường và các nhà đầu tư trong chuỗi quyết định.

“Nhà nước không nên can thiệp vào cơ chế giá, mà chỉ đóng vai trò kiến tạo và điều hóa lợi ích các nhà đầu tư trong chuỗi bằng các công cụ thuế. Giá minh bạch là nền tảng của cạnh tranh, phát triển lành mạnh và thu hút đầu tư” - Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam nói và cho biết thêm, hiện bất cập nhất về giá truyền tải điện, vì vậy, cần tiến tới một đường truyền tải điện như hệ thống giao thông như hiện nay thì mới giải quyết được một thị trường điện cạnh tranh.

Nghị quyết 70-NQ/TW là một bước nhấn mạnh thêm, thông thoáng hơn trong phát triển ngành năng lượng và mới đây, Quốc hội thông qua Nghị quyết về các cơ chế chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026-2030 kỳ vọng sẽ tạo đột phá cho quá trình bảo đảm an ninh năng lượng trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh, cơ cấu năng lượng chuyển dịch mạnh. Tuy nhiên, vẫn cần cụ thể hoá những nội dung trong Nghị quyết để thực hiện. Vì vậy, để có một thị trường điện cạnh tranh, cần có sự chung tay của cả hệ thống chính trị và những đối tượng liên quan.

Trong khuôn khổ diễn đàn, các chuyên gia cũng tập trung thảo luận nhiều vấn đề mang tính nền tảng đối với quá trình xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch như: Xây dựng cơ chế giá điện theo thị trường; đầu tư, nâng cấp hạ tầng hệ thống điện và thị trường điện; phát triển lưới điện thông minh; cơ chế quản lý, điều tiết sử dụng nhiên liệu sơ cấp cho phát điện, đặc biệt là khí và giá khí trộn; đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong toàn ngành năng lượng.

Các đại biểu thống nhất cho rằng, để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch, cần triển khai quyết liệt và hiệu quả các Nghị quyết của Đảng và Quốc hội về phát triển năng lượng, đặc biệt là Nghị quyết về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026–2030 vừa được thông qua. Đồng thời, việc rà soát, đồng bộ hóa các luật liên quan nhằm loại bỏ xung đột, chồng chéo được xác định là nhiệm vụ cấp bách, góp phần giảm thiểu rủi ro pháp lý cho nhà đầu tư.

Cùng với đó, tăng cường quản lý, giám sát thị trường nhằm bảo vệ cạnh tranh lành mạnh và quyền lợi người tiêu dùng, kết hợp đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, xây dựng hệ thống dữ liệu thị trường tập trung, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dự báo cung – cầu và giám sát giao dịch, được xem là giải pháp then chốt để nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của thị trường năng lượng.

Diễn đàn cũng nhấn mạnh vai trò của việc tạo lập môi trường đầu tư ổn định, chính sách nhất quán, cơ chế chia sẻ rủi ro hợp lý, qua đó thu hút sự tham gia sâu rộng hơn của khu vực tư nhân trong và ngoài nước vào thị trường năng lượng, động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong giai đoạn tới.

Thanh Thúy