Các địa phương Nam cần chuyển từ liên kết theo địa giới sang liên kết theo chuỗi giá trị, từ kết nối cung - cầu ngắn hạn sang xây dựng quan hệ cung ứng ổn định, từ chia sẻ thông tin chung sang chia sẻ thông tin phục vụ trực tiếp cho quyết định của doanh nghiệp.
Nhận diện điểm nghẽn
Theo Sở Công Thương TP Hồ Chí Minh, khu vực phía Nam có sự đa dạng rất lớn về điều kiện sản xuất và năng lực công nghiệp, thương mại.
Cụ thể, TP Cần Thơ có điều kiện phát huy vai trò kết nối sản xuất, thương mại và logistics của vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Các tỉnh An Giang, Đồng Tháp và Vĩnh Long có nhiều lợi thế về sản xuất nông nghiệp hàng hóa, lúa gạo, trái cây, thủy sản và các sản phẩm chế biến. Tỉnh Cà Mau có thế mạnh nổi bật về thủy sản và các sản phẩm có giá trị xuất khẩu cao.
Mặt khác, TP Đồng Nai có nền tảng công nghiệp và hệ thống doanh nghiệp phát triển, trong đó có nhiều ngành sản xuất và chế biến có khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng. Tỉnh Tây Ninh có lợi thế về sản xuất hàng hóa, nông sản, công nghiệp chế biến và vị trí kết nối với các hành lang thương mại. Trong khi đó, TP Hồ Chí Minh có thế mạnh về công nghiệp chế biến, thị trường tiêu dùng, hệ thống bán lẻ, thương mại điện tử, logistics, dịch vụ thương mại và mạng lưới doanh nghiệp xuất nhập khẩu.
TP Hồ Chí Minh có thế mạnh về thị trường tiêu dùng, hệ thống bán lẻ
Thời gian qua, các địa phương đã triển khai nhiều hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu, hội chợ, tuần hàng và gặp gỡ doanh nghiệp. Những hoạt động này đã góp phần mở rộng thị trường và tạo thêm cơ hội hợp tác.
Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ chuỗi giá trị, Sở Công Thương TP Hồ Chí Minh cho rằng vẫn còn một khoảng cách khá lớn giữa sản xuất và thị trường. Doanh nghiệp cần biết không chỉ một địa phương có sản phẩm gì, mà cần biết sản phẩm đó được sản xuất ở đâu, sản lượng thực tế bao nhiêu, mùa vụ như thế nào, tiêu chuẩn ra sao, có truy xuất nguồn gốc hay không và khả năng cung ứng ổn định đến đâu. Ngược lại, người sản xuất cần biết doanh nghiệp cần sản phẩm gì, số lượng bao nhiêu, tiêu chuẩn nào, thời điểm giao hàng ra sao và thị trường cuối cùng yêu cầu những gì. Nếu hai chiều thông tin này chưa được kết nối đầy đủ, việc liên kết khó chuyển từ giao dịch ngắn hạn sang quan hệ cung ứng dài hạn.
Một điểm nghẽn khác là vùng nguyên liệu chưa phải lúc nào cũng được hình thành trên cơ sở yêu cầu của thị trường. Trong nhiều trường hợp, sản xuất được tổ chức trước, sau đó mới tìm kiếm đầu ra. Khi thị trường thay đổi hoặc yêu cầu tiêu chuẩn tăng lên, việc điều chỉnh lại sản xuất cần thời gian và phát sinh thêm chi phí. Đối với doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu, điều này tạo ra rủi ro về sản lượng, chất lượng và tiến độ giao hàng. Đối với người sản xuất, điều này lại làm tăng nguy cơ phụ thuộc vào thị trường ngắn hạn.
Cùng với đó, logistics, kho bảo quản và chế biến chưa phải lúc nào cũng được tính toán cùng với vùng nguyên liệu. Đối với những nhóm hàng có tính mùa vụ, nếu thiếu sự đồng bộ giữa thu hoạch, sơ chế, bảo quản, vận chuyển và tiêu thụ thì một phần giá trị của sản phẩm có thể bị mất ngay trong quá trình lưu thông.
Liên kết theo chuỗi giá trị
Từ thực tế nêu trên, Sở Công Thương TP Hồ Chí Minh đề xuất nghiên cứu hình thành cơ chế phối hợp liên kết ngành Công Thương khu vực phía Nam theo chuỗi giá trị. Cơ chế này không nhằm hình thành thêm một tầng nấc quản lý hay xác lập một địa phương làm trung tâm điều phối. Mục tiêu là tạo ra một phương thức phối hợp thường xuyên, thực chất và linh hoạt để các địa phương cùng kết nối thông tin, doanh nghiệp và nguồn lực, trên cơ sở lợi thế của từng địa phương và nhu cầu thực tế của thị trường. Điểm cốt lõi của cơ chế là không bắt đầu từ việc mỗi địa phương có sản phẩm gì, mà bắt đầu từ thị trường đang cần gì và khu vực có thể tổ chức chuỗi cung ứng đó như thế nào.
Trên cơ sở đó, trước hết cần xây dựng một nền tảng thông tin chung về cung - cầu của khu vực. Đây không chỉ là một cơ sở dữ liệu mang tính thống kê đơn thuần, mà là hướng đến khả năng sử dụng trực tiếp trong hoạt động của doanh nghiệp. Thông tin cần được chuẩn hóa theo từng nhóm sản phẩm, bao gồm vùng nguyên liệu, sản lượng, mùa vụ, tiêu chuẩn, khả năng truy xuất, năng lực sơ chế và chế biến, nhu cầu thu mua, năng lực phân phối và thị trường tiêu thụ.
Đồng thời, thông tin từ phía doanh nghiệp về nhu cầu sản phẩm, quy mô đơn hàng, tiêu chuẩn chất lượng và yêu cầu của thị trường cũng cần được cập nhật theo chiều ngược lại. Khi hai chiều thông tin được kết nối, doanh nghiệp có thể chủ động tìm kiếm nguồn cung phù hợp, còn địa phương có vùng nguyên liệu có thể chủ động tổ chức sản xuất theo nhu cầu thực tế. Đây là nền tảng để chuyển từ mô hình “tìm đối tác khi có nhu cầu” sang mô hình “hình thành quan hệ cung ứng trước khi phát sinh giao dịch”. Liên kết vùng chỉ có thể tạo ra kết quả nếu được cụ thể hóa thành những chuỗi có doanh nghiệp tham gia và có thị trường đầu ra. Vì vậy, thay vì triển khai dàn trải, các địa phương có thể cùng lựa chọn một số chuỗi ngành hàng có lợi thế rõ và có khả năng mở rộng thị trường để thực hiện trước.
Ngành Công Thương phía Nam hướng tới liên kết đồng bộ chuỗi cung ứng
Cùng với chế biến, hệ thống phân phối cần được đưa vào chuỗi từ sớm. Với quy mô thị trường bán lẻ lớn và tốc độ phát triển nhanh của thương mại điện tử, TP Hồ Chí Minh có điều kiện thuận lợi để mở rộng thị trường cho những sản phẩm đáp ứng yêu cầu. Tuy nhiên, muốn tham gia ổn định vào các kênh phân phối hiện đại, Sở Công Thương TP Hồ Chí Minh cho rằng sản phẩm phải được chuẩn hóa ngay từ nơi sản xuất.
Đối với xuất khẩu, hoạt động xúc tiến thương mại cũng cần gắn với năng lực cung ứng thực tế. Khi xác định một thị trường mục tiêu, cần đồng thời xác định nguồn nguyên liệu, doanh nghiệp chế biến, tiêu chuẩn sản phẩm, năng lực logistics và khả năng thực hiện đơn hàng. Cách tiếp cận này sẽ giúp hạn chế tình trạng thị trường có nhu cầu nhưng khu vực chưa tổ chức được nguồn cung đáp ứng đầy đủ về sản lượng hoặc tiêu chuẩn.
Nếu vùng nguyên liệu, chế biến và thị trường được kết nối nhưng logistics vẫn được tổ chức riêng lẻ, chi phí của toàn chuỗi sẽ khó giảm. Do đó, ngay từ khi xác định một chuỗi ngành hàng, cần tính toán đồng thời phương án tập kết, kho bảo quản, vận chuyển và trung chuyển. Đối với sản phẩm có tính mùa vụ hoặc yêu cầu bảo quản đặc biệt, việc này càng có ý nghĩa. Các doanh nghiệp logistics cần được tham gia từ sớm để cùng doanh nghiệp sản xuất và chế biến thiết kế phương án vận chuyển phù hợp với sản lượng và thị trường.
Về lâu dài, Sở Công Thương TP Hồ Chí Minh cho biết cần hình thành tư duy tổ chức logistics theo dòng hàng thay vì theo từng địa phương. Một lô hàng có thể đi qua nhiều địa bàn trước khi đến thị trường cuối cùng; vì vậy, hiệu quả logistics cần được tính trên toàn hành trình của sản phẩm. Đây là lĩnh vực mà liên kết giữa các địa phương có thể tạo ra hiệu quả rõ rệt thông qua việc chia sẻ hạ tầng, kết nối phương thức vận tải, nâng cao hiệu suất kho bãi và giảm những khâu trung gian không cần thiết.
Nguyễn Trang