Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và phát triển xanh định hình trật tự kinh tế mới, doanh nghiệp Việt Nam vừa đối mặt với thách thức cạnh tranh, vừa giữ vai trò trung tâm trong hành trình đưa đất nước tiến tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045.
Xu thế vận động của nền kinh tế trong kỷ nguyên mới
Thế kỷ XXI được xem là thời đại chuyển mình mạnh mẽ nhất trong lịch sử kinh tế toàn cầu. Ba động lực lớn – toàn cầu hóa, chuyển đổi số và phát triển bền vững – đang định hình lại cách thức các nền kinh tế vận hành.
Đối với Việt Nam, quốc gia có độ mở kinh tế cao nhất khu vực, chỉ tính riêng 8 tháng đầu năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đã đạt gần 598 tỷ USD, tăng 16,3% so với cùng kỳ.
Trong đó, xuất khẩu đạt 305,96 tỉ USD, nhập khẩu 291,97 tỉ USD, tạo mức xuất siêu gần 14 tỉ USD. Những con số này thể hiện hội nhập sâu rộng của nền kinh tế, nhưng đồng thời cũng đặt ra áp lực cạnh tranh khốc liệt.
Làn sóng chuyển đổi số đã thay đổi căn bản mô hình kinh doanh. Nếu năm 2015 thương mại điện tử Việt Nam chỉ đạt khoảng 4 tỉ USD, thì đến năm 2024 con số này vượt 25 tỉ USD, dự báo năm 2025 đạt 32 tỉ USD theo Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM).
Điều này cho thấy nền kinh tế không chỉ vận hành theo quy luật sản xuất vật chất truyền thống mà đang dịch chuyển mạnh sang nền kinh tế tri thức, nơi dữ liệu, công nghệ và sáng tạo là tài sản cốt lõi. PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, nhấn mạnh: “Doanh nghiệp Việt muốn tồn tại trong kỷ nguyên số không thể đi theo lối mòn cũ, mà phải khai thác dữ liệu, tận dụng trí tuệ nhân tạo và công nghệ số như nguồn lực sản xuất mới”.
Song song với chuyển đổi số, phát triển bền vững trở thành chuẩn mực toàn cầu. Báo cáo của Liên hợp quốc cảnh báo biến đổi khí hậu có thể làm GDP toàn cầu giảm tới 18% vào năm 2050 nếu không có biện pháp ứng phó. Việt Nam, một trong 10 quốc gia chịu tác động nặng nề nhất, đang đứng trước yêu cầu vừa tăng trưởng, vừa giảm phát thải, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Đây là thách thức lớn với các ngành năng lượng, dệt may, chế biến gỗ – vốn tiêu tốn nhiều năng lượng và tài nguyên. Ông Phan Dũng Khánh Giám đốc Tư vấn chiến lược đầu tư Maybank Investment Bank nhận định: nếu không cải thiện quy trình sản xuất và tuân thủ chuẩn xanh, doanh nghiệp Việt sẽ mất thị trường, niềm tin và cơ hội hội nhập.
Ngoài ra, làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng sau đại dịch Covid-19 đặt Việt Nam vào tâm điểm. Các tập đoàn như Apple, Samsung, LG, Intel tăng cường hiện diện, đưa Việt Nam trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng khu vực.
Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, chuyển đổi số và phát triển xanh, doanh nghiệp Việt Nam vừa đối mặt thách thức cạnh tranh, vừa là lực lượng chủ đạo trên hành trình hướng tới mục tiêu quốc gia phát triển năm 2045.
Chỉ trong 8 tháng đầu năm 2025, xuất khẩu nhóm điện tử, máy tính, linh kiện đạt gần 67 tỉ USD, nhóm điện thoại và linh kiện hơn 38 tỉ USD, tổng giá trị xuất khẩu điện tử vượt 100 tỷ USD, chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu xuất khẩu. Đây là minh chứng rõ ràng cho xu thế “China+1”.
Tuy nhiên, TS. Nguyễn Xuân Thành (ĐH Fulbright Việt Nam) cảnh báo lợi ích này sẽ không bền vững nếu Việt Nam chỉ giữ vai trò “công xưởng gia công”, mà cần nâng cao hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng trong chuỗi sản xuất toàn cầu.
Cơ hội nhiều nhưng rủi ro cũng không ít. Cạnh tranh gay gắt, rủi ro địa chính trị, chủ nghĩa bảo hộ gia tăng và yêu cầu khắt khe từ các FTA đòi hỏi doanh nghiệp minh bạch, có năng lực quản trị hiện đại. Liên minh châu Âu áp dụng cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) từ năm 2026 sẽ ảnh hưởng trực tiếp các ngành thép, xi măng, nhôm. TS. Võ Trí Thành, nguyên Phó Viện trưởng CIEM, cảnh báo: “Không còn thời gian cho sự chậm chạp hay thụ động, doanh nghiệp Việt phải chuẩn bị từ bây giờ nếu không muốn tự loại mình khỏi cuộc chơi”.
Vai trò và sự thích ứng của doanh nghiệp Việt Nam
Doanh nghiệp không chỉ là “tế bào” của nền kinh tế mà còn là lực lượng dẫn dắt chuyển đổi. Theo Cục Thống kê, đến cuối năm 2024, Việt Nam có hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, trong đó khu vực tư nhân đóng góp khoảng 42% GDP và tạo trên 60% việc làm.
Khu vực FDI đóng góp 74% kim ngạch xuất khẩu, nhưng khu vực tư nhân chứng minh sức bật ở nhiều lĩnh vực mới. Các doanh nghiệp công nghệ như FPT, VNG, MoMo vươn ra thị trường quốc tế, tạo dựng thương hiệu không thua kém tập đoàn nước ngoài.
Trong nông nghiệp, Vinamilk, TH True milk, Nafoods đã xây dựng chuỗi giá trị khép kín, đáp ứng chuẩn quốc tế. Trong công nghiệp, Thaco và Vinfast nỗ lực tạo chỗ đứng trong ngành ô tô – vốn đòi hỏi vốn lớn, công nghệ cao. Năng lượng, các tập đoàn như BCG Energy, Trung Nam Group đầu tư mạnh vào điện gió, điện mặt trời, góp phần hiện thực hóa cam kết giảm phát thải. TS. Võ Trí Thành nhận định: “doanh nghiệp tư nhân Việt Nam đang từng bước khẳng định vai trò không thể thay thế, không chỉ tạo ra của cải vật chất mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia”.
Tuy nhiên, không ít doanh nghiệp vẫn loay hoay trong “vùng trũng” công nghệ và quản trị. Theo PCI 2023, 47% doanh nghiệp vừa và nhỏ gặp khó khăn tiếp cận vốn, 41% phản ánh chi phí không chính thức còn hiện hữu. Năng suất lao động Việt Nam năm 2023 chỉ đạt 18,4 USD/giờ, bằng 7,3% Singapore và 50% Thái Lan. TS. Nguyễn Đình Cung nhận định: “điểm yếu lớn nhất là tư duy ngắn hạn, ngại đổi mới công nghệ và thiếu khả năng liên kết để tạo sức mạnh cộng hưởng”.
Theo Cục Thống kê, đến cuối năm 2024, Việt Nam có hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, trong đó khu vực tư nhân đóng góp khoảng 42% GDP và tạo trên 60% việc làm.
Để thích ứng, doanh nghiệp cần chuyển đổi mô hình dựa trên công nghệ và dữ liệu. Sàn thương mại điện tử như Tiki, Shopee, Lazada minh chứng sức mạnh nền tảng số. Ông Nguyễn Mạnh Hùng, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh: “Doanh nghiệp Việt phải coi chuyển đổi số là cơ hội vàng, con đường ngắn nhất để bắt kịp và vượt lên”.
Phát triển bền vững là “giấy thông hành” bắt buộc. Nếu doanh nghiệp dệt may, da giày không tuân thủ tiêu chuẩn xanh, họ sẽ không tiếp cận thị trường châu Âu, nơi kim ngạch xuất khẩu đạt 44 tỉ USD năm 2023. Bà Nguyễn Thị Thu Trang (Trung tâm WTO, VCCI) cảnh báo: “Yêu cầu xanh – sạch – minh bạch trở thành hàng rào phi thuế quan mới, doanh nghiệp nào không theo kịp sẽ bị đào thải ngay trên sân nhà”.
Doanh nghiệp cũng cần nâng cao năng lực hội nhập qua liên kết. Mô hình cụm liên kết ngành tại Đồng Nai, Bình Dương cho thấy khi SMEs liên kết với doanh nghiệp lớn, họ nâng cao tiêu chuẩn sản xuất và tạo vị thế thương lượng quốc tế. TS. Trần Đình Thiên nhận định: “Liên kết không chỉ để sống sót, mà để tiến xa hơn; doanh nghiệp Việt chỉ có thể trở thành đối trọng trong chuỗi toàn cầu nếu biết cùng nhau hợp tác”.
Chính sách Nhà nước cũng cần đồng hành. Chiến lược phát triển doanh nghiệp bền vững đến 2030 đặt mục tiêu 1,5 triệu doanh nghiệp vào năm 2025. Tuy nhiên, điều quan trọng là chất lượng và sức cạnh tranh. TS. Lê Đăng Doanh nhấn mạnh: “Chúng ta không cần nhiều doanh nghiệp yếu ớt, mà cần những doanh nghiệp có tầm vóc khu vực và quốc tế. Môi trường thể chế minh bạch, thuận lợi mới quyết định thành công”.
Trong kỷ nguyên mới, doanh nghiệp chính là lực đẩy đưa Việt Nam ra biển lớn. Nếu không đổi mới, nền kinh tế sẽ tụt lại phía sau. Nhưng nếu tận dụng cơ hội, doanh nghiệp Việt hoàn toàn có thể trở thành lực lượng tiên phong, đưa đất nước tiến gần mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045.
Bình Minh