Nông sản, thực phẩm và thủy sản Việt Nam khi xuất khẩu sang Italia phải đáp ứng hệ thống quy định của Liên minh châu Âu về an toàn thực phẩm, kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chính thức. Việc không đáp ứng các yêu cầu về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, độc tố vi nấm, kháng sinh hoặc hồ sơ truy xuất có thể khiến lô hàng bị dừng thông quan, từ chối nhập khẩu, tái xuất hoặc tiêu hủy.
Kiểm soát SPS được thực hiện ngay tại cửa khẩu
Theo thông tin từ Thương vụ Việt Nam tại Italia, các lô hàng nông sản, thực phẩm và thủy sản nhập khẩu từ Việt Nam qua các cửa khẩu đường biển chiến lược của Italia như Genoa, La Spezia, Trieste, Naples cũng như các cảng hàng không quốc tế trọng điểm như Rome Fiumicino và Milan Malpensa đều chịu sự kiểm soát liên ngành của Cục Hải quan Italia và Bộ Y tế Italia. Hoạt động kiểm tra thực địa được thực hiện tập trung thông qua hệ thống Trạm Kiểm soát biên giới (Border Control Posts - BCPs).
Toàn bộ quy trình quản lý chất lượng và thông quan được đặt trên hai quy định khung quan trọng của Liên minh châu Âu. Trong đó, Quy định (EC) No 178/2002 về Luật Thực phẩm chung EU (General Food Law) yêu cầu nhà nhập khẩu Italia và doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam phải bảo đảm khả năng truy xuất chính xác nguồn gốc nguyên liệu từ khâu sản xuất, chế biến đến phân phối thương mại, đồng thời xác định trách nhiệm pháp lý trực tiếp của chủ hàng nếu xảy ra sự cố liên quan đến an toàn thực phẩm.
Cùng với đó, Quy định (EU) 2017/625 về Luật Kiểm soát chính thức (Official Controls Regulation - OCR) quy định cơ chế, tần suất và phương pháp kiểm tra chính thức của cơ quan có thẩm quyền đối với hàng hóa nhập khẩu từ các nước thứ ba.
Ảnh minh họa
Khi lô hàng cập cảng Italia, cơ quan có thẩm quyền tại BCPs sẽ tiến hành thẩm định theo nhiều cấp độ. Trước hết là kiểm tra hồ sơ nhằm đối chiếu tính hợp lệ và sự đồng bộ giữa các chứng thư gốc như chứng nhận kiểm dịch thực vật, chứng nhận y tế, chứng nhận xuất xứ, giấy chứng nhận khai thác hải sản và tờ khai CHED. Những sai lệch liên quan đến mã HS, tên khoa học của sản phẩm, thông tin nhà máy hoặc thậm chí lỗi chính tả đều có thể khiến lô hàng bị dừng thông quan để xác minh.
Tiếp đó là kiểm tra nhận dạng, trong đó cơ quan chức năng kiểm tra thực tế niêm phong container, đối chiếu mã số lô hàng, nhãn mác và thông tin trên bao bì với hồ sơ khai báo nhằm bảo đảm hàng hóa thực tế đúng với nội dung đã đăng ký.
Ở cấp độ cuối cùng, cơ quan kiểm soát có thể tiến hành kiểm tra thực tế và lấy mẫu phân tích. Tần suất lấy mẫu được quyết định dựa trên mức độ rủi ro của nhóm hàng cũng như lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp và quốc gia xuất khẩu. Các chỉ tiêu được tập trung phân tích gồm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (MRLs), độc tố vi nấm (mycotoxins), dư lượng kháng sinh cấm, vi sinh vật gây hại như Salmonella, E. coli và kim loại nặng.
Trong thời gian chờ kết quả phòng thí nghiệm, thường từ 3-7 ngày làm việc, lô hàng phải được lưu kho kiểm dịch tại cảng hoặc kho ngoại quan được ủy quyền dưới sự giám sát của Hải quan Italia. Nếu kết quả phân tích cho thấy chỉ tiêu vượt ngưỡng quy định, BCPs sẽ ra quyết định từ chối nhập khẩu. Lô hàng vi phạm có thể bị buộc tiêu hủy tại Italia hoặc tái xuất khỏi lãnh thổ EU, với chi phí do doanh nghiệp hoặc chủ hàng chịu.
Thông tin về vi phạm đồng thời được phát cảnh báo trên Hệ thống Cảnh báo nhanh về thực phẩm và thức ăn chăn nuôi của EU (RASFF). Doanh nghiệp có lô hàng vi phạm sẽ bị đưa vào diện giám sát trọng điểm, qua đó tần suất lấy mẫu kiểm tra thực tế tại các cửa khẩu EU trong những lần tiếp theo có thể được nâng lên mức từ 20% đến 50%.
Nông sản, gia vị và thủy sản chịu những yêu cầu nào?
Đối với nhóm nông sản và gia vị như cà phê, hạt điều, hạt tiêu và rau quả, một trong những yêu cầu quan trọng là kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Trường hợp một hoạt chất không có quy định mức MRL riêng cho từng mã HS mặt hàng, mức giới hạn mặc định áp dụng chung trên toàn EU là 0,01 mg/kg.
Trong số các hoạt chất được EU và Italia kiểm soát nghiêm ngặt, Carbendazim là một trong những vấn đề đáng lưu ý. EU đã bãi bỏ hoàn toàn việc cấp phép sử dụng hoạt chất này trên toàn lãnh thổ EU và không chấp nhận mức dư lượng an toàn đối với hàng nhập khẩu. Do đó, ngưỡng kiểm soát được hạ xuống mức giới hạn định lượng tối thiểu (LOD), dao động từ 0,01 mg/kg đến 0,05 mg/kg tùy nhóm nông sản. Các lô hàng nông sản Việt Nam phát hiện dư lượng Carbendazim vượt ngưỡng LOD sẽ bị xem là chứa chất cấm và có thể bị buộc tiêu hủy hoặc tái xuất.
Đối với Acetamiprid, mức MRL được áp dụng riêng theo từng mặt hàng, trong đó hạt điều ở mức 0,01-0,05 mg/kg, hạt tiêu 0,07 mg/kg và cà phê nhân 0,1 mg/kg. Với Deltamethrin, mức MRL đối với hạt tiêu và hạt khô là 0,05-0,2 mg/kg, trong khi nhóm rau quả tươi dao động từ 0,01-0,1 mg/kg.
Bên cạnh dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, độc tố vi nấm cũng là nhóm chỉ tiêu quan trọng. Đối với hạt điều và hạt tiêu, EU kiểm soát Aflatoxin, nhóm độc tố vi nấm có nguy cơ gây ung thư gan cao. Mức giới hạn tối đa đối với Aflatoxin B1 là 5,0 microgram/kg, trong khi tổng hàm lượng Aflatoxin B1, B2, G1 và G2 không được vượt quá 10,0 microgram/kg.
Đối với cà phê, Ochratoxin A (OTA) cũng được kiểm soát do đây là chất độc hại cho thận, có thể phát sinh khi nấm mốc phát triển trong điều kiện nhân cà phê bị ngấm ẩm. Mức giới hạn tối đa được phân loại theo dạng sản phẩm, gồm 5,0 microgram/kg đối với cà phê nhân chưa rang, 3,0 microgram/kg đối với cà phê rang và cà phê xay và 5,0 microgram/kg đối với cà phê hòa tan.
Với thủy sản, yêu cầu SPS được phân loại theo nguồn gốc khai thác hoặc nuôi trồng. Đối với thủy sản khai thác biển như cá ngừ, mực, bạch tuộc, cá thu..., doanh nghiệp phải có Giấy chứng nhận khai thác (catch certificate) do Cục Thủy sản Việt Nam cấp, trong đó thể hiện đầy đủ thông tin về số hiệu tàu cá, vùng biển khai thác, thời gian và khối lượng khai thác.
Hải quan Italia đồng thời thực hiện việc truy xuất và đối chiếu dữ liệu chứng nhận khai thác trên nền tảng số CATCH của EU. Nếu có sự chênh lệch giữa nhật ký khai thác, xác nhận tại cảng và khối lượng trên tờ khai xuất khẩu, lô hàng có thể bị dừng thông quan để tiến hành thẩm tra chuyên sâu.
Trong khi đó, sản phẩm thủy sản nuôi trồng như tôm nước lợ, cá tra được miễn nộp Giấy chứng nhận khai thác IUU. Tuy nhiên, doanh nghiệp chế biến phải có mã số xuất khẩu EU (EU Approval Number) còn hiệu lực trên hệ thống TRACES NT.
Về hóa chất và kháng sinh, các chất Chloramphenicol, các chất chuyển hóa của Nitrofuran gồm AOZ, AMOZ, AHD, SEM và Malachite Green bị cấm tuyệt đối. Các nhóm kháng sinh Fluoroquinolones, Tetracyclines và Sulfonamides phải tuân thủ đúng mức dư lượng tối đa theo Quy định (EU) No 37/2010.
Chủ động kiểm soát từ trước khi xuất khẩu
Với hệ thống quy định SPS chặt chẽ, việc kiểm soát chất lượng không nên chỉ được thực hiện khi hàng hóa đã đến cửa khẩu Italia mà cần bắt đầu ngay từ trước khi doanh nghiệp ký hợp đồng xuất khẩu.
Theo hướng dẫn của Thương vụ Việt Nam tại Italia, bước đầu tiên doanh nghiệp cần thực hiện là tra cứu các yêu cầu kỹ thuật mới nhất trước khi ký hợp đồng. Doanh nghiệp có thể chủ động truy cập Cơ sở dữ liệu thuốc bảo vệ thực vật chính thức của EU (EU Pesticides Database) hoặc cổng thông tin của Văn phòng SPS Việt Nam tại spsvietnam.gov.vn để cập nhật mức MRL mới nhất áp dụng cho mã HS của lô hàng.
Tiếp đó, doanh nghiệp cần thực hiện lấy mẫu kiểm nghiệm đại diện cho lô hàng và phân tích các chỉ tiêu liên quan tại những phòng thí nghiệm được EU công nhận theo tiêu chuẩn ISO/IEC 17025. Việc kiểm nghiệm trước khi xuất khẩu giúp doanh nghiệp phát hiện sớm nguy cơ không đáp ứng tiêu chuẩn, thay vì phải xử lý khi hàng đã đến cửa khẩu EU.
Khâu thẩm định hồ sơ trước khi xuất bến cũng có ý nghĩa quan trọng. Với nông sản, doanh nghiệp cần kiểm tra tính chính xác của Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật và chứng nhận xuất xứ (C/O). Với thủy sản, cần kiểm tra trạng thái mã số doanh nghiệp trên TRACES NT, đồng thời bảo đảm dữ liệu giữa C/O, giấy chứng nhận kiểm dịch động vật và giấy chứng nhận khai thác CATCH được khớp nối đầy đủ.
Trong trường hợp phát sinh vướng mắc về thông quan tại cửa khẩu Italia, doanh nghiệp cần chủ động liên hệ với Văn phòng SPS Việt Nam và Thương vụ Việt Nam tại Italia để nhận hỗ trợ pháp lý và phối hợp làm việc với cơ quan có thẩm quyền của Italia.
Việc đáp ứng các yêu cầu SPS vì vậy không chỉ là điều kiện để một lô hàng được thông quan mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng duy trì thị trường và uy tín của doanh nghiệp xuất khẩu. Trong bối cảnh các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát dư lượng ngày càng được chú trọng, việc chủ động cập nhật quy định, kiểm soát chất lượng và hoàn thiện hồ sơ ngay từ khâu sản xuất, chế biến sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam hạn chế rủi ro khi đưa nông sản, thực phẩm và thủy sản vào thị trường Italia và rộng hơn là thị trường EU.
Trung Anh