Thanh toán số và cửa hàng tự phục vụ đang biến thị trường bán lẻ Việt Nam nhanh, tiện và gần như không cần tiền mặt. Dù còn thách thức về chi phí và thói quen tiêu dùng, các chuyên gia đánh giá mô hình này sẽ phát triển mạnh tại các đô thị lớn trong 3–5 năm tới.
Sự bùng nổ thanh toán số và cửa hàng tự phục vụ tại Việt Nam
Thời đại số hóa đang biến trải nghiệm mua sắm trở nên nhanh chóng và tiện lợi hơn bao giờ hết. Từ những cửa hàng tự phục vụ không nhân viên đến thanh toán qua QR và ví điện tử, công nghệ dần tái định hình cách người tiêu dùng mua sắm, đồng thời tạo ra sự dịch chuyển mạnh mẽ của tiền mặt trong thị trường bán lẻ. Ở Việt Nam, xu hướng này không còn là viễn tưởng mà đang bùng nổ với tốc độ chóng mặt.
Thanh toán số đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống hàng ngày. Theo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, trong 9 tháng đầu năm 2025, tổng số giao dịch không dùng tiền mặt đã tăng 43,32% so với cùng kỳ năm trước, giá trị giao dịch tăng 24,23%. Đáng chú ý, giao dịch qua mã QR tăng 61,63% về số lượng và 150,67% về giá trị, trở thành kênh phát triển nhanh nhất trong hệ sinh thái thanh toán số.
QR Pay không còn giới hạn ở các cửa hàng tiện lợi hay quán ăn nhỏ mà đã lan rộng tới siêu thị, cửa hàng điện tử, nội thất, trang sức và các dịch vụ khác. Người tiêu dùng dần quen với việc quét mã để thanh toán thay vì cầm tiền mặt, dòng vốn lưu thông được số hóa, và doanh nghiệp bán lẻ có thể vận hành với chi phí minh bạch hơn.
Bảng chỉ dẫn điện tử trung tâm thương mại.
Anh Trần Minh Tuấn, 29 tuổi, nhân viên văn phòng tại Hà Nội, cho biết: “Mỗi ngày tôi tiết kiệm được 15- 20 phút thanh toán tại siêu thị nhờ quét QR, không cần xếp hàng hay tìm tiền lẻ. Việc mua sắm giờ nhanh gọn hơn nhiều”.
Trong khi đó, bà Nguyễn Thị Lan, 57 tuổi, sống tại Thanh Xuân, Hà Nội, thẳng thắn: “Tôi vẫn quen trả tiền mặt, tự phục vụ đôi khi khiến tôi chưa yên tâm, đặc biệt khi cần hỏi nhân viên. Tôi cần sự hỗ trợ trực tiếp để tránh nhầm lẫn”.
Một hệ quả tất yếu khi thanh toán số trở nên phổ biến là mô hình cửa hàng tự phục vụ không quầy thu ngân và không nhân viên bắt đầu xuất hiện tại Việt Nam. Một trong những mô hình sớm nhất là Mama Fanbox, một cửa hàng nhỏ tại Hà Nội, nơi khách hàng tự chọn đồ, quét mã vạch, in hóa đơn và tự bỏ tiền vào hộp, toàn bộ quá trình dựa vào lòng tin và ý thức của người mua. Dù quy mô nhỏ, mô hình này từng hoạt động suôn sẻ, minh chứng rằng cửa hàng tự phục vụ có thể vận hành hiệu quả nếu khách hàng có ý thức.
Không chỉ nhỏ lẻ, các chuỗi siêu thị lớn cũng triển khai bán hàng tự dịch vụ và quầy thanh toán bán tự động nhằm tối ưu hóa thời gian và giảm tải quầy thu ngân. Một số doanh nghiệp thử nghiệm cửa hàng tự động với máy bán hàng tự động, khách quét mã và thanh toán qua ví số, tuy nhiên việc mở rộng vẫn còn hạn chế do chi phí công nghệ và nhận thức của người dùng.
Máy bán hàng tự động sẽ phát triện rất mạnh trong thời gian tới.
Mô hình này ngày càng phù hợp vì thói quen thanh toán của người dân đã thay đổi mạnh mẽ. Khi phần lớn người dân, đặc biệt tại đô thị, đã quen dùng QR Pay, mobile banking và ví điện tử cho mọi giao dịch từ tiêu dùng hằng ngày đến thanh toán dịch vụ, việc mang ví, tiền mặt và xếp hàng trở nên lạc hậu.
Một cửa hàng tự phục vụ giúp giảm nhân lực, giảm thời gian thanh toán và tăng luồng hàng hóa. Người tiêu dùng hiện nay, đặc biệt lớp trẻ và người bận rộn, có nhu cầu mua sắm nhanh, tiện lợi, đơn giản và ít phiền phức. Thanh toán số kết hợp với hệ thống tự động giúp lưu lại lịch sử giao dịch, quản lý tồn kho và phân tích hành vi khách hàng, tạo lợi thế lớn trong quản lý bán lẻ hiện đại.
Thách thức, dự báo và tương lai của bán lẻ tự phục vụ
Mô hình cửa hàng tự phục vụ không phải không đối mặt với nhiều thách thức. Chi phí đầu tư cho hệ thống tự động như cảm biến, máy quét mã, camera và phần mềm quản lý vẫn còn cao, là rào cản lớn đối với các cửa hàng nhỏ.
Theo các chuyên gia công nghệ bán lẻ, để một cửa hàng “cashier-less” vận hành ổn định, cần tích hợp đồng bộ các phương thức như cảm biến trọng lượng, RFID, camera giám sát và phần mềm quản lý real-time, đồng nghĩa với chi phí ban đầu và chi phí bảo trì không hề nhỏ.
Bên cạnh đó, thói quen và tâm lý người tiêu dùng vẫn thiên về tiền mặt và muốn có nhân viên hỗ trợ. Nhiều khách hàng, đặc biệt nhóm tuổi lớn hoặc ít quen với công nghệ, vẫn cảm thấy cần sự tương tác trực tiếp khi mua sắm. Rủi ro gian lận, trộm cắp và lỗi kỹ thuật vẫn hiện hữu nếu hệ thống không được kiểm soát chặt chẽ, nhất là ở những cửa hàng không có nhân viên thường trực.
Ở vùng nông thôn hoặc khu vực ít smartphone và ngân hàng, việc áp dụng thanh toán số và cửa hàng tự phục vụ gặp nhiều khó khăn, khiến mô hình khó phổ biến đồng đều trên toàn quốc.
Tuy vậy, nhiều chuyên gia và lãnh đạo doanh nghiệp bán lẻ đánh giá thanh toán không dùng tiền mặt, đặc biệt qua mã QR, đang tạo nền tảng thuận lợi để phát triển cửa hàng tự phục vụ.
Thanh toán số và cửa hàng tự phục vụ đang biến thị trường bán lẻ Việt Nam nhanh, tiện và gần như không cần tiền mặt.
Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, ông Phạm Tiến Dũng, nhận định rằng QR Code đã trải qua một hành trình ấn tượng, từ một công nghệ mới trở thành thói quen thanh toán phổ biến. Một lãnh đạo cơ quan thanh toán cũng khẳng định rằng hiện nay tất cả hàng hóa và dịch vụ tại Việt Nam đều có thể thanh toán bằng QR Code.
Tromg khi đó ông Nguyễn Anh Đức, nguyên Chủ tịch Hiệp hội các nhà bán lẻ Việt Nam, cho rằng, các nhà phân phối hiện đại đã tự tin thực hiện các chương trình thúc đẩy thanh toán không tiền mặt, bởi phương thức này giúp nắm bắt xu hướng tiêu dùng và sức mua thông qua giao dịch trực tuyến, đồng thời ông nhấn mạnh: việc áp dụng mô hình cửa hàng tự phục vụ giúp doanh nghiệp quản lý dữ liệu khách hàng tốt hơn, tối ưu hóa tồn kho và nâng cao hiệu quả vận hành, từ đó tạo ra lợi thế cạnh tranh rõ ràng trên thị trường bán lẻ hiện đại.
Những ý kiến này cho thấy thanh toán không tiền mặt, đặc biệt QR Pay, đã tạo ra nền tảng kỹ thuật và hành vi tiêu dùng thuận lợi, mở ra cơ hội để doanh nghiệp đầu tư vào mô hình tự phục vụ. Nếu được thực hiện bài bản với đầu tư công nghệ đúng mức, kết hợp bảo trì, bảo mật và quy trình quản lý rõ ràng, cửa hàng tự phục vụ kết hợp thanh toán số có thể phát triển mạnh tại các đô thị lớn trong 3 đến 5 năm tới.
Để mô hình bền vững và mở rộng ra nhiều khu vực hơn, cần chiến lược tổng thể kết hợp công nghệ và con người, bảo mật dữ liệu, kiểm soát gian lận và thời gian để người tiêu dùng làm quen, thay đổi thói quen mua sắm. Khi đó, việc đi chợ, mua sắm và thanh toán sẽ chỉ đơn giản bằng vài cú quét mã trên điện thoại, nhanh chóng, tiện lợi và gần như không cần tiền mặt.
Quang Anh