Được quảng cáo “làm trong ngày”, “không chất bảo quản”, nhiều loại bánh Trung thu handmade đang hút khách trên mạng xã hội. Tuy nhiên, phía sau những chiếc tem hạn dùng tự in là khoảng trống về nguồn gốc nguyên liệu, điều kiện sản xuất và căn cứ xác định độ an toàn.
Hạn dùng mỗi nơi một kiểu
Dù còn khá lâu mới đến Tết Trung thu, thị trường bánh trên mạng xã hội đã sớm sôi động. Chỉ cần tìm kiếm “bánh Trung thu handmade”, “bánh nhà làm” hay “bánh ít ngọt”, người mua có thể bắt gặp hàng loạt bài nhận đặt bánh với đủ loại nhân, kích cỡ và mức giá.
Bên cạnh các vị truyền thống như đậu xanh, hạt sen, thập cẩm, trứng muối, nhiều người bán còn tung ra bánh tiramisu, trà xanh, sữa dừa, cốm, cà phê, khoai môn, sầu riêng hoặc bánh dành cho người ăn kiêng. Các cụm từ “ít ngọt”, “eat clean”, “nguyên liệu chọn lọc”, “không phụ gia”, “không chất bảo quản” được sử dụng dày đặc để tạo cảm giác an toàn.
Khảo sát một số bài đăng trên Facebook cho thấy bánh mini được chào bán từ khoảng 15.000 đồng/chiếc; loại phổ thông có giá 40.000–90.000 đồng; sản phẩm dùng nguyên liệu đắt tiền hoặc đóng hộp cầu kỳ có thể lên tới vài trăm nghìn đồng.
Một điểm bán giới thiệu bánh 200g, giá 65.000–75.000 đồng tùy nhân, khẳng định “không chất bảo quản” nhưng hạn sử dụng tới một tháng rưỡi. Trong khi đó, tài khoản khác khuyến cáo dùng trong 7–10 ngày; có nơi ghi 15 ngày, nơi lại cho biết bánh có thể để gần một tháng trong tủ lạnh.
Sự chênh lệch đặt ra câu hỏi: hạn sử dụng được xác định bằng kết quả kiểm nghiệm, quy trình sản xuất và điều kiện bảo quản hay chỉ dựa trên kinh nghiệm của người làm bánh?
Nhiều bánh nhà làm được đóng trong túi nylon hoặc túi hút chân không, bên ngoài dán một mảnh tem nhỏ. Thông tin thường chỉ có tên bánh, ngày sản xuất và hạn dùng. Không ít sản phẩm thiếu địa chỉ cơ sở sản xuất, tên người chịu trách nhiệm, định lượng, thành phần và hướng dẫn bảo quản.
Chị Nguyễn Thị Minh Hạnh, trú tại phường Hà Đông, Hà Nội, cho biết từng đặt bánh handmade qua Facebook vì được quảng cáo làm mới trong ngày, ít ngọt, không dùng chất bảo quản. Khi nhận hàng, bánh chỉ có tem ghi ngày sản xuất và hạn dùng 20 ngày, không có thành phần, địa chỉ nơi làm hay hướng dẫn bảo quản.
“Người bán dặn có thể để bên ngoài vài ngày, sau đó cho vào tủ lạnh. Tôi hỏi căn cứ xác định hạn dùng 20 ngày thì được trả lời rằng mọi năm vẫn làm như vậy, khách ăn không phản ánh gì. Vì mua để biếu nên cuối cùng tôi không dám sử dụng”, chị Hạnh chia sẻ.
Anh Trần Văn Đức, trú tại phường Thanh Xuân, Hà Nội, thường chọn bánh nhà làm vì mẫu mã đa dạng, có thể điều chỉnh độ ngọt và giá không quá cao. Tuy nhiên, anh từng nhận một hộp bánh không ghi ngày sản xuất; người bán sau đó mới nhắn ngày làm và hạn dùng qua điện thoại.
“Tôi hỏi hóa đơn thì người bán nói chỉ kinh doanh theo mùa, quy mô gia đình nên không có. Bánh ngon hay không còn có thể cảm nhận, nhưng nguyên liệu lấy ở đâu, được làm trong điều kiện nào và hạn dùng dựa trên cơ sở gì thì người mua không thể tự kiểm tra”, anh Đức nói.
Có trường hợp người bán viết tay hoặc dán tem sau khi khách đặt hàng. Người mua vì thế khó biết bánh được làm đúng ngày ghi trên nhãn hay đã sản xuất từ trước rồi đóng gói để giao dần.
Với sản phẩm được quảng cáo “ít đường”, “eat clean” hoặc phù hợp người ăn kiêng, thông tin càng khó kiểm chứng. Nhiều bài đăng không công bố lượng đường, năng lượng hay thành phần thay thế. Khái niệm “ít ngọt” chủ yếu dựa trên cảm nhận, chưa đủ căn cứ để người mắc tiểu đường, thừa cân hoặc phải kiểm soát khẩu phần lựa chọn.
Phần lớn giao dịch diễn ra qua tin nhắn cá nhân, thanh toán bằng chuyển khoản rồi giao qua shipper. Nếu sản phẩm có vấn đề, khách hàng chủ yếu liên hệ lại tài khoản mạng xã hội, trong khi địa chỉ sản xuất và người chịu trách nhiệm không phải lúc nào cũng được công khai.
Bánh Trung thu handmade đang hút khách trên mạng xã hội
Đáng lưu ý, “không chất bảo quản” không đồng nghĩa bánh đương nhiên an toàn. Bánh Trung thu chứa nhiều nguyên liệu có độ ẩm, chất béo và đạm như trứng, thịt, lạp xưởng, hạt, mứt, đậu, sữa. Nếu nguyên liệu không được kiểm soát, bánh nướng chưa đủ nhiệt, bao bì không kín hoặc bảo quản không phù hợp, sản phẩm có thể nấm mốc, ôi dầu hay nhiễm vi sinh trước hạn ghi trên tem.
Cục An toàn thực phẩm từng hướng dẫn, bánh Trung thu tự làm không sử dụng chất bảo quản thường có thời gian sử dụng ngắn, khoảng 7 ngày. Thời gian thực tế còn phụ thuộc loại bánh, thành phần nhân, quy trình chế biến, bao bì và nhiệt độ bảo quản.
Do đó, sản phẩm vừa quảng cáo hoàn toàn không dùng chất bảo quản, vừa có hạn sử dụng kéo dài nhiều tuần, thậm chí hơn một tháng, cần được chứng minh bằng căn cứ rõ ràng thay vì chỉ dựa vào lời cam kết.
“Nhà làm” không thể thay cho trách nhiệm
“Handmade” hay “nhà làm” chỉ mô tả phương thức sản xuất, không phải chứng nhận chất lượng và không giúp sản phẩm đứng ngoài quy định về an toàn thực phẩm.
Luật An toàn thực phẩm xác định bảo đảm an toàn là trách nhiệm của mọi tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm. Chủ thể sản xuất phải chịu trách nhiệm đối với sản phẩm đưa ra thị trường. Pháp luật cũng cấm kinh doanh thực phẩm không rõ nguồn gốc, quá hạn, bị biến chất hoặc vi phạm quy định về nhãn hàng hóa.
Đối với thực phẩm đã chế biến, bao gói sẵn, nhãn phải có thông tin phục vụ nhận diện và truy xuất. Ngoài tên hàng hóa, sản phẩm phải thể hiện tên, địa chỉ của tổ chức hoặc cá nhân chịu trách nhiệm, xuất xứ cùng các nội dung bắt buộc như định lượng, thành phần, ngày sản xuất, hạn sử dụng và cảnh báo nếu có.
Thời hạn sử dụng không đơn giản là con số do người bán tự lựa chọn. Đây là khoảng thời gian sản phẩm giữ được giá trị dinh dưỡng và bảo đảm an toàn trong điều kiện bảo quản ghi trên nhãn. Muốn đưa ra hạn dùng đáng tin cậy, cơ sở sản xuất phải tính đến công thức, độ ẩm, nguy cơ nhiễm vi sinh, bao bì và điều kiện lưu thông.
Một chiếc bánh ghi hạn dùng 30 ngày nhưng thiếu hướng dẫn bảo quản sẽ khiến người mua không biết phải để ở nhiệt độ phòng hay trong tủ lạnh. Nếu thông tin chỉ được gửi qua tin nhắn, bánh dễ bị sử dụng sai cách khi đem biếu hoặc chuyển cho người khác.
Việc kiểm soát càng khó khi bánh được bán qua tài khoản cá nhân. Một cơ sở có thể nhận hàng trăm đơn nhưng không có cửa hàng cố định, nơi chế biến là bếp gia đình. Hình ảnh đăng trên mạng chưa phản ánh đầy đủ điều kiện vệ sinh thực tế. Khi tài khoản ngừng hoạt động hoặc đổi tên, việc truy tìm người chịu trách nhiệm cũng gặp khó khăn.
Trong khi bánh nhà làm khó kiểm chứng từ xa, nhiều vụ bánh Trung thu không rõ nguồn gốc đã được phát hiện tại Hà Nội. Từ ngày 8 đến 14/8, Đội Quản lý thị trường số 5 kiểm tra, xử lý 4 vụ, phạt tổng cộng 18 triệu đồng; buộc tiêu hủy khoảng 1.000 chiếc bánh không rõ nguồn gốc cùng gần 40kg nguyên liệu, tổng trị giá gần 25 triệu đồng.
Cũng trong đợt cao điểm, lực lượng chức năng tạm giữ gần 800 chiếc bánh do nước ngoài sản xuất nhưng không có hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Hoạt động kinh doanh thực phẩm trên môi trường thương mại điện tử được xác định là khu vực cần tập trung rà soát.
Bánh nhập lậu và bánh nhà làm là hai nhóm khác nhau, nhưng cùng bộc lộ một rủi ro: khi nơi sản xuất, nguồn nguyên liệu và người chịu trách nhiệm không rõ ràng, người tiêu dùng gần như chỉ còn biết dựa vào quảng cáo.
Trước khi đặt bánh, người mua cần yêu cầu cung cấp tên, địa chỉ cơ sở sản xuất, thành phần, ngày làm, hạn dùng, điều kiện bảo quản và cảnh báo dị ứng. Với sản phẩm quảng cáo dành cho người ăn kiêng hoặc mắc bệnh chuyển hóa, không nên mặc nhiên tin vào các cụm từ “ít ngọt”, “eat clean” hay “healthy” nếu thiếu thông tin định lượng.
Khi nhận hàng, cần kiểm tra bao bì và tem nhãn; không sử dụng nếu bánh biến dạng, có mùi lạ, chảy dầu bất thường, xuất hiện đốm màu hoặc bao bì phồng. Người mua cũng nên lưu bài quảng cáo, tin nhắn, thông tin chuyển khoản và hình ảnh sản phẩm để làm căn cứ khi cần phản ánh.
Bánh Trung thu nhà làm có thể mang lại hương vị riêng và thêm lựa chọn cho thị trường. Tuy nhiên, khi sản phẩm đã được đưa ra kinh doanh, người làm bánh phải công khai danh tính, bảo đảm điều kiện sản xuất và chịu trách nhiệm đến hết hạn sử dụng ghi trên bao bì. Chữ “handmade” không thể che đi những thông tin tối thiểu mà người mua có quyền được biết.
Anh Đào